روضه خواني و تعزيه داري زنان استراباد در دوره قاجار و پهلوي

محمود اخوان مهدوي
زنان استراباد از ديرباز در برگزاري مراسم مذهبي و آئين هاي سوگواري نقش بسزايي داشتند و تجربة ديرينه اي در اين باب به صورت سينه به سينه در بين آن ها حفظ شده است.
در استراباد مانند بسياري از مناطق ديگر ايران به زن هاي روضه خوان «ملاّ» مي گفتند. ملاّ ها بيشتر به كار روضه خواني، مصيبت خواني، منقبت خواني و مولودي خواني اشتغال داشتند و مسئله گوئي، چندان در بين آنان رواج نداشت .
مراسم روضه خواني زنانه در استراباد پابه پاي مراسم مردانه برگزار مي شد و در دو بخش عمومي و زنانه به اجرا در مي آمد . مراسم عمومي كه در آن زنان و مردان شرکت داشتند . مراسم زنانه که ويژه زنان بود و تنها مردي كه ممكن بود در بين زنان حاضر شود آخوند روضه خوان بود.
روضه خواني زنانه شامل دو شاخه عمده بود : يكي روضه خواني در ماه هاي محرم و صفر كه در دوره هاي ده روزه(دهه) صورت مي گرفت و به آن «اشوري» (عشوري) گفته مي شد و ديگري روضه خواني در كلّ ايام سال ، غير از دهه عاشورا كه طي مراسم ويژه و خاصي در شب هاي جمعه (غروب هر پنج شنبه) در صحن بقعه امام زاده موسي بن جعفر (امام زاده نور) واقع در محله سرچشمه گرگان و در مکان هاي ديگر برگزار مي شد .
روضه خواني زنانه يا اشوري (عشوري) در ماه محرم از قديم الايام در خانه هايي كه موقوفه داشتند برگزار مي شد. در بين وقفنامه هاي قديمي گرگان مواردي ديده مي شود كه منافع برخي از موقوفات بايد صرف تعزيه داري امام حسين(ع) و شهداي كربلا در مجالس زنانه شود.
بعدها حدود سال 1340ش. كلنگ نخستين فاطميه گرگان توسط حجه الاسلام آقا سيد حسين نبوي زده شد و با تلاش برخي از روحانيون و بزرگان گرگان از جمله حجه الاسلام شيخ صادق رياضي تكميل گرديد و به خاطر مجاورت با امام زاده «نه تن» به فاطميه نه تن مشهور شد ، اما قبل از احداث فاطميه «نه تن»، حاجيه خانم مرصع معيني (واثقي) اقدام به خريد يك باب خانه قديمي در محله سرچشمه نمود و با همكاري حاجيه خانم رحيمه حسيني (عقيلي) فاطميه سرچشمه را افتتاح کرد . كه از زمان تأسيس اين دو فاطميه تا کنون ، عمده مراسم روضه خواني در اين دو مكان برگزار مي شود .
مراسم روضه خواني زنانه (عشوري) غالباً از مراسم روضه خواني عمومي (مردانه- زنانه) طولاني تر بود و بيشتر روضه خوان ها ، زن بودند كه در بالاي منبر به روضه خواني مي پرداختند و در فاصله روضه خواني دو روضه خوان، آنهايي كه تازه كار تر بودند در پاي منبر نوحه خواني مي کردند كه به اصطلاح به آن پامنبري مي گفتند. البته پامنبري خوان ها در صورت پيشرفت به مقام روضه خواني هم ترقي مي كردند چنانكه كه تمام روضه خوان ها خود قبلاً مرحله پامنبري خواني را پشت سر گذاشته بودند.
اجراي تعزيه در ايام محرم و صفر بين زنان استراباد معمول و مرسوم نبود و در اين ايام زنان بيشتر به روضه خواني اشتغال داشتند. اما نوع خاصي از روضه خواني در بين آنها رايج بود كه به نوعي به تعزيه هم نزديك بود، به اين نوع روضه خواني «گفتگو» مي گفتند.
آئين گفتگو را به نوعي مي توان اوج روضه و يا مقدمه تعزيه تلقي نمود، يا به عبارتي ديگر وضعيتي بين تعزيه و روضه. اما از آنجا كه به آئين هاي نمايشي شبيه است لذا به تعزيه نيز نزديك تر است .
در آئين گفتگو مطالب واقعه يا مجلس مورد نظر بين دو تا پنج نفر به صورت ديالوگ رد و بدل مي شد . ترتيب اجراي اين مراسم بدين صورت بود كه هر كدام از اين دو نفر ، دفتر(دستك) مطالب مربوط به خود را در اختيار داشته و در جاي مناسب، متن مورد نظر را بنا به نوبت، با صوت خوش قرائت مي كرد . در گفتگو ممكن است يكي از اجرا كنندگان نقش چند شخصيت را اجرا نمايد و گوينده مقابل او نيز به جاي چند نفر پاسخ دهد . اما ويژگي اي كه سبب مي شود گفتگو را جزو آئين هاي نمايشي قلمداد كنيم؛‌ اين است كه علاوه بر گويندگان، يك يا دو نفر (يا بيشتر) به عنوان اجرا كننده حضور داشتند كه همزمان با خواندن وقايع (توسط گويندگان) ؛ صحنه ها را به تصوير مي كشيدند ، به صورتي كه با حذف گويندگان ؛ نمايش پانتوميم به دست مي آمد.
تفاوت عمده گفتگو با تعزيه در اين بود كه در تعزيه ، تعزيه خوان ها خود ايفاي نقش مي کردند ، در حالي كه در گفتگو خوانندگان متن يا در جاي خود ساكن بودند و يا اگر حركت داشتند ؛ ميدان داري كرده و در حال راه رفتن و حركت دادن دست ها متن را قرائت مي كردند . لازم به ذكر است كه آئين گفتگو خاص مراسم زنانه بود و در مراسم مردانه هيچ جايگاهي ندارد.
تعزيه زنانه
زنان استراباد، پيشگامان تعزيه در منطقه بودند كه البته نبايد نقش سادات عقيلي كردكوي را در پايه گذاري اين آئين ناديده گرفت. چرا كه نخستين معلمان روضه خواني و تعزيه خواني در استراباد زنان طايفه سادات جليله عقيلي كردكوي بوده اند.
بر خلاف نقاط ديگر ايران تعزيه زنان استراباد تعزيه اي حرفه اي و جّدي بوده است و باز بر خلاف مردان استراباد كه همواره از تعزيه خوانان مناطق مجاور – شاهرود ، دامغان ، خراسان – دعوت مي کردند ، زنان اين منطقه خود ، گردانندگان تعزيه بوده اند و با وجود محدوديت هاي فراوان اين مراسم را به نحو احسن اجرا مي کردند.
تعزيه زن ها ، غير از شب هاي احياء در ماه رمضان به نام تعزيه قنبر غلام علي (ع) و تعزيه شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله به نام تعزيه غصب باغ فدك ، بيشتر در روزهاي طولاني فصول سال برگزار مي شد كه به طور عام ، فصل بهار جهت اين امر انتخاب مي شد.
زنان تعزيه خوان معروف استراباد در نيم قرن اخير عبارت بودند از :
ملاّ خردو ، ملاّ بي بي سارا ، ملاّ نجمه بيگم ، ملاّ بشكن ، ملاّ كلاه پاره ، عاروس ملاّ خردو ، ملاّ كوكب ، ملاّ شمسي بيگم ، ملاّ صديقه بيگم ، حاج نواب ، ملاّ انسي (انسيه) كه از اين ميان حاج نواب يكي از برجسته ترين تعزيه خوان هاي منطقه بود كه در ايام محرم و غير محرم به گرگان مي آمد و جزو معدود تعزيه گرداناني بود كه به فرم لباس ها و تناسب سن اجرا كنندگان با نقش آنها اهميت مي داد . وي در روضه و تعزيه خواني داراي شيوه و سبكي خاصي بود كه از طريق صداي شاگردانش سبک آموزشي او نمايان مي شد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *