جلسه معرفی کتاب« خشونت مشفقانه »اثر روح انگیز کراچی

IMG_5043

 

نشست معرفی کتاب «خشونت مشفقانه» که به روایتی از مردسالاری دوران ناصری می پردازد، عصر روز دوشنبه ۱۴ آبان با سخنرانی دکتر روح انگیز کراچی؛ نویسنده اثر در کتابخانه انجمن زنان پژوهشگر تاریخ برگزار شد.

او در صحبت های خود به نسخ بررسی شده اشاره داشت و گفت: هفت نسخه خطی است که ۳ تای آنها مولف دارد و بقیه ندارد. اولین نفر که نوشته، بیان داشته دلم می خواهد این کتاب نوشته شود و به دست اهلش برسد که دختران تربیت شوند اما ممکن است خانم ها از این نوشته ناراحت شوند. اصولا نسخه های خطی را باید در ظرف زمان خود آنها را بررسی کرد. اینکه چه شرایطی در آن روزگار بوده که هفت نفر نویسنده مرد این موضوع را رونویسی می کنند.

حدود ۱۶۰ سال پیش، اوایل دوره ناصری، برای نخستین بار کتابچه‌ای درباره تربیت زنان نوشته شد که هسته اصلی ۶ نسخه خطی مشابه است که با همان موضوع و نثر متفاوت می‌نویسند. گزارش من نشان می‌دهد که این آثار، نگاه انتقادی به جامعه‌ای که مردانش در موضع قدرتند و انگار قصد پایین آمدن از مرکب قدرت را ندارند پس رفت در شرایط زنان بوجود آمده است را نشان می‌دهد.

وی در ادامه گفت: نخستین سوال این است بازخوانی کتابی که ۱۶۰ سال از نوشتن آن می‌گذرد و به دوره خاصی از تاریخ ایران تعلق دارد، چه گره‌ای از مشکلات این جامعه باز می‌کند و به چه نیازی پاسخ می‌دهد. هدف من ریشه‌یابی رفتارهای فرهنگی نادرست و نگاه انتقادی به دستورات تربیتی در جامعه اقتدارگرای مردانه است که مرد به خود اجازه می‌دهد از موضع برتر و در جهت خواسته‌های خودش به زن نگاه کند. اگر تمام کتاب‌های اخلاقی و ادبیات اخلاقی را مطالعه کنید می‌بینید که مردها همیشه به زنان نصیحت می‌کنند درصورتی که این زن هست که بچه را تربیت می‌کند و به یک مرد تبدیل می‌کند و به جامعه تحویل می‌دهد. اما  چه می‌شود که در این روند، مرد صاحب قدرتی می‌شود که به زن امر و نهی کند حتی به مادر خودش. اتفاقا جامعه هم او را تشویق می‌کند شاید نگاه انتقادی به گذشته برداشت‌های سطحی ما را تغییردهد. پژوهش در ادبیات ارشادی و اخلاقی دامنه بسیار گسترده‌ای دارد. دوفوشه‌کور؛ ایران‌شناس فرانسوی درباره اخلاقیات در ایران می‌گوید سه چهارم ادبیات ایران ادبیات اخلاقی و تعلیمی است علت آن جامعه اقتدارگراست. در نظام سلسله مراتبی، شخص صاحب قدرت، شخصا آموزش و اندرز می‌دهد و کاری به قانون ندارد. در این جامعه قانون وجود ندارد و قوانین روی کاغذ است.

کراچی اظهار داشت: در مورد موضوع زن در ادبیات اخلاقی دوره اسلامی بسیار تشابه  وجود دارد و همه متفق القول می‌گویند زن باید مطیع و کوتاه زبان و شرمگین باشد و از مرد بترسد مخصوصا ابن سینا این موضوع را توجه داده و نوشته که مرد باید چنان ابهتی داشته باشد که زن از او بترسد. این تعلیمات تربیتی به سبب تحولات سیاسی و اقتصادی در طول زمان تغییر می‌کند اما همه اینها در ادبیات ایران یک جنبه مشترک دارند و آن نگاه آزاردهنده جنسی است که هنوز هم تداوم دارد. با این پیشینه درباره ادبیات ایرانی به دوره ناصری می‌رسیم. پژوهش برای شیوه تربیت جدید از دوره ناصری آغاز می‌شود که من از میان ۶۲ نسخه خطی در ادبیات تعلیمی با محوریت زن هفت نسخه بسیار شبیه به هم با نثر و عنوان متفاوت یافتم. علت را کنکاش کردم و با مقایسه درون متنی متوجه شدم هسته اصلی این نوشته‌ها تقریبا یکی است.  اولین نسخه که خودش عنوانی نداشته و ۳۰ برگ در کتابخانه  مرعشی نجفی است و چون یکی از سه کلمه‌ای که دارد سلوک و سیرت زن هست فهرست نویس این عنوان را برای این نسخه خطی گذاشته است. اسم اولین کتاب سلوک و سیرت زن بود و دومی آداب معاشرت نسا که بسیار شبیه هم هستند  و آخری تادیب نسوان است. ۳ نسخه با تاریخ و با عنوان مولف است و بقیه ندارند.

او اضافه کرد: در بررسی چرایی و چگونگی تشابه ساختاری و مفهومی این دستنویس‌ها و بازنگاری متفاوت از آن با عنوان‌های متفاوت به چند عامل فرامتنی باید فکر کرد؛ یکی نیاز اجتماعی به تحول جایگاه زن در جامعه دوره ناصری و گرایش به تجدد در زمان ناصری و دومین علت هم ذات پنداری تمام مردان و عامل درون متنی که نثر گفتاری و عامیانه که قابل فهم برای مردان کم سواد است.

من ریشه‌یابی می‌کنم که تولید و بازتولید این اثر از منظر جامعه شناسی تاریخی چیست. اولین موضوع محیط اجتماعی زمان ناصری نسبت به دوران قبل از آن است که خیلی متفاوت است زیرا ناصر الدین شاه و اطرافیانش مسافرت‌های خارج از کشور می‌رفتند. در سفرنامه‌هایش مشخص است که موضوع زنان بسیار اهمیت داشته و آزادی و پوشش و رقص و زیبایی زنان و حضور زنان در جامعه توجه‌اش را جلب می‌کرده است و ناصر الدین شاه از این سفرها بسیار نکاتی یاد می‌گیرد که بسیار در مملکت داری او موثر بوده است. چالش سنت و تجدد وارداتی و این تفاوت که باعث توجه دولت مردان به موضوع زن شده بود، علت بوجود آمدن این کتاب چالش سنت و تجدد بود. دوم هم ذات پنداری مردان با مرد نویسنده در تولید این کتاب بود و نویسندگانی که نارضایتی از زندگی خانوادگیشان داشتند. شما می‌دانید دوره‌های پیشین ازدواج براساس مناسبات سنتی بود و این نارضایتی بوجود می‌آمد و ساختار خانواده اشتراکی باعث اختلاف همسران و مردان زیاد بود. سومین موضوع مشترک این کتاب‌ها نثر گفتاری و عامیانه است سادگی و قابل فهم بودن روایت برای مردانی که سواد کمتری داشتند. چهارمین دلیل این کتاب، انتشار کتاب خیرات نسان از محمد حسن خان اعتماد السلطنه بوده که در سال ۱۳۰۴ در شرح احوال زنان معروف اسلام  که نشان دهنده توجه جامعه به زنان بوده است که البته قبل از آن کتابی در عثمانی انتشار یافته بود که می تواند انگیزه‌ای برای چاپ این کتاب بوده است.  اگر این کتاب توسط زنان در آن زمان نوشته شده بود آداب معاشرت برای زنان را نوشته بود بسیار مفید بود  اما وقتی به عنوان یک حکم و دستور از طرف مردان به زن داده می‌شود زنان آن دوره را بسیار اذیت می‌کند. البته این نسخه‌ها از نظر ادبی ارزشی ندارند و درآمیختگی سبکی در این نوشتار حاکم است.

این پژوهشگر تاریخ خاطرنشان ساخت: این نوشتار به لحاظ تربیتی با نگاهی سنتی و جنسی بدبینانه شیوه‌ای ضدتربیتی ارائه داده و نوعی زبان تحکمی و دستوری دارد. البته تمام کتاب‌های اخلاقی همین گونه هستند. زبانی که نشان از تسلط قوی بر ضعیف دارد، زبانی تحقیرکننده که بجای تفاهم باعث جدایی زن و مرد می‌شود. این اثر، به لحاظ جامعه شناسی تاریخی، بازتاب شرایط اجتماعی و فرهنگی دوره ناصری است، بخصوص درباره اقتدار مرد و ناتوانی زن و ارتباط حاکم و محکومی زن در آن دوران که برای شناخت تاریخ اجتماعی بسیار ارزشمند است. نگارش این کتاب‌ها اندیشه یک آدم نبوده بلکه جریان فکری هست که در دوره ناصرالدین شاه وجود داشته و یک رفتار اجتماعی و فرهنگی که در همه مردم جریان داشته است.

 

IMG_5047

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *