شجرالدور ملکه صلح« دومین پادشاه زن مسلمان در کشورهای اسلامی »

فائزه توکلی*
شجر‌الدر حلقه واسطه انتقال حکومت از ایوبیان به ممالک مصر بود.ملک صالح نجم‌الدین ایوب همسر وی از پادشاهان ایوبی بود که در کشور اسلامی مصر به حکومت رسید .ملک صالح فرزند ملک‌الکامل ازپنجمین سلسله ایوبی بود که در جریان سفر پدر به سوریه برای نبرد با صلیبیون به نیابت از وی در مقام ولیعهدی سلطنت مصر را بر عهده گرفت؛ ملک‌ صالح در بین کنیزکان ترک از دختر بسیار زیبایی به نام شجر‌الدر دختر عبدالله خوشش آمد (عینی، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۳۹) ، او را خریداری کرد و هنگامی که از او صاحب فرزندی بنام خلیل گردید او را به نکاح خود در آورد و به مقام ملکه مصر ارتقا داد (مقریزی، به نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۳۹) . ملک صالح همواره شیفته شجر‌الدر بود و از مصاحبت با او لذت می‌برد. شجر‌الدر در شرایط بسیار سخت و در روزهای مشقت‌بار و خطرناک هیچ موقع همسر خود را تنها نگذاشت. شجر‌ه‌الدر هنگامی که ملک‌ صالح سلطان مصر شد با او به مصر آمد.
شجر‌الدر فرزندش خلیل را در سن شش سالگی از دست داد و در سال ۶۴۷ ق/ هم همسرش ملک صالح را از دست داد (مقریزی، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۰) . شجر‌الدر بعد از فوت همسرش از جایی که ملکه‌ای بسیار عاقل بود. مرگ همسرش را مخفی نگهداشت تا از تهدیدات صلیبیان فرانسوی که دمیاط را اشغال کرده بودند، کشورش را در امان نگه دارد. شجر‌الدر فوت ملک‌صالح را تنها به امرای نزدیکش، از جمله به جمال‌الدین محسنی فرمانده‌گارد محافظ و رئیس گروه بحریه اطلاع داد. پس از به خاک سپردن جسد همسرش در قاهره، شجر‌الدر وصیت صالح را در مورد جانشینی پسرش تورانشاه و سمت فرماندهی سپاه امیر فخر‌الدین شیخی را برای امرا و مردم اعلام نمود و خواستار تبعیت از آنها شد. تمام امرا نیز اطاعت کردند (عینی، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۰) .
شجرالدر تا آمدن تورانشاه از حصن کیفا که مخفیانه مبادرت به احضار او کرده بود، شایع نمود که سلطان مریض است و هیچ کس حق ملاقات با او را ندارد و با جعل امضای پادشاه و صدور فرمان مملکت را اداره کرد. پس از حاکمیت تورانشاه همکاری شجرالدر در حمایت از ممالیک و دفع حملات فرانسویها ادامه داشت تا اینکه فرانسویها شکست خوردند و لوئی نهم پادشاه فرانسه نیز به دست مسلمانان مصر اسیر گردید (ابوالفرج، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۱)
تورانشاه درادامه حکومتش بتدریج و با تحریک ممالیکی که از حصن کیفا با خود آورده بود، علیه نامادری‌اش شجر‌الدر اقداماتی انجام داد از جمله آنکه خزاین پدری را از او خواستار شد و شجر‌الدر در جواب گفت که هزینه نظامی برای نبرد با فرانسه و هزینه اداره مملکت را تا زمان‌ روی کار آمدن تورانشاه از خزاین استفاده کرده است. علی‌رغم آن تورانشاه جبهه‌گیری کرد و علیه ممالیک بحری(ممالیک ساکن ناحیه اطراف نیل) و صالحی که تحت نفوذ شجر‌الدر بودند اقدام کرد. در این اوضاع و احوال شجر‌الدر با دادن وعده امارت به افراد سرشناس ممالیک نظیر فارس اوکتای بیرس آبیک و قلاون با آنها به تبانی پرداخت (عینی، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۲)
آخر کار تورانشاه با شورش ممالیک بحری و کشته شدن او به انجام رسید (۶۴۸ ق/ با مرگ او حکومت هشتادو یکساله ایوبی در مصر بر سرآمد و ممالیک در مصر جایگزین آنها شدند.

عصمت الدنیا والدین، ملکه مسلمین، ام الخلیل، شجر‌الدر
شجر‌الدر (درخت مروارید) اولین پادشاه ممالیک مصر می‌باشد. بعد از قتل تورانشاه امرای ممالیک بحریه و صالحیه و بزرگان دولت و مشاوران در تالار بزرگ دربار جمع شده پس از مشورت و تبادل نظر به اتفاق آرا نسبت به انتخاب شجر‌الدر به توافق رسیدند (خواندمیر، ۱۳۵۳، ج ۳، ص ۲۵۱).
ممالیک و امرای آنها که لیاقت و جسارت شجر‌الدر را در اداره امور کشور بزرگ مصر پس از مرگ ملک‌صالح تا روی کار آمدن تورانشاه دیده بودند، شجر‌الدر را به حاکمیت مصر انتخاب کردند. شجر‌الدر به محض اعلام پادشاهی در کاخ منیل واقع در قلعه جبل در ساحل نیل بر تخت نشست. سکونت در قلعه جبل از آداب و رسوم بجای مانده ایوبیان بود، تمام قوانینی که از این کاخ صادر می‌گشت مهر «والده الخلیل» به رویش زده می‌شد. شجر‌الدر در اوراق رسمی تنها این امضا را به کار می‌برد. وی از پوشیدن خلعت پادشاهی بر تخت سلطنت نیز سرباز می‌زد. در تمام مساجد قاهره و مصر به نام او خطبه خوانده می‌شد و سکه ضرب می‌کردند.
سکه‌های شجر‌الدر در روی آنها چنین نوشته می‌شد:
المستعصم صالحیه ملکه‌المسلمین والده‌الملک المنصور خلیل خلیفه‌ امیرالمؤمنین
احفظ اللهم ابجهـه المصالحیه ملکـــه ‌المسلمین عصمت الدنیا و الـــدین ام‌ خلیل
المستعصمیه‌ صاحبه‌ السلطان الملک الصالح (مقریزی، به ‌نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۶) .
نویری در نهایه‌الادب (جزء ۲۷ برگ A/ 252) می‌نویسد: در فرمانی که او به امرای شام فرستاد عناوین «الامیر العالی المولوی السلطان الخاتونی الصالحی الجلای العصیمی الرحیمی» به کار برده است.» (اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۶)
شجر‌الدر پس از جلوس بر تخت فرمانروایی ابتدا به دفع شر دشمن خارجی، یعنی فرانسویها پرداخت قلعه دمیاط را که یازده ماه در تسلط فرانسویها بود با مذاکره از دست آنان خارج ساخت و ۴۰ هزار دینار غرامت جنگی نیز دریافت نمودند. در مقابل نیز سن لوئی پادشاه فرانسه، ملکه و برادر پادشاه که در اسارت مسلمانان بودند آزاد شدند. «مردم مصر به یمن این موقعیت جشن گرفتند و شعرا به شادمانی این روزها اشعار زیادی سرودند» (نوویری، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۴۷) . پیروزی بر فرانسویها باعث تثبیت نظام همبستگی بیش از حد مردم نسبت به ملکه عاقل و با تدبیر خود گردید.
شجر‌الدر همچنین در ابتدای کار مالیاتهای سنگین مردم را لغو نمود و بسیاری از مالیاتها را تخفیف داد. شجر‌الدر هر روز با وزراء خود برای رسیدگی به کارهای مملکتی مجالس خصوصی تشکیل می‌داد و خود از پشت پرده این مجالس را اداره می‌کرد. قبل از جویا شدن از نظریات وزراء خود هیچ حکمی صادر نمی‌کرد. در صورت تصویب مفاد فرمانها از طرف وزراء آنها را امضاء می‌کرد. قبل از صدور هر فرمانی با مشاور اعظم خود که اتابک عز‌الدین آیبک نام داشت به طور مفصل مشورت می‌کرد. ملکه عصمت‌الدین با جلب حمایت مردم، امرا و لشکریان امور مصر را بهتر از مردان زمان خود با قدرت هرچه تمامتر اداره می‌کرد، اما پس از مدتی امرای طرفدار تورانشاه و شاهزادگان رقیب سوریه علیه وی کینه و دشمنی را آغاز کردند و با مطرح نمودن اینکه یک زن نمی‌تواند به عنوان ملکه المسلمین پادشاهی نماید علیه او بپاخاستند. نامه تهدید آمیزی از بغداد به سوی مصر نیز ارسال گردید. خلیفه در این نامه چنین می‌گوید: اگر در مصر مردی برای پادشاهی یافت نمی‌شود، برای شما یک پادشاه بفرستیم. به دنبال این‌ها و در جریان جدایی سوریه از مصر که توسط ایوبیان صورت گرفت، شجر‌الدر جلسه‌ای مشورتی تشکیل داد تا برای این امر مهم با وزرا و امرا چاره‌ای بیاندیشند. در این جلسه بود که امرای مملوک در عین راضی بودن از ملکه شجر‌الدر به خاطر مصالح کشور کناره‌گیری او را از سلطنت لازم دانستند و بدین ترتیب شجر‌الدر در بیست و نهم ربیع‌الاول پس از فقط سه ماه حکومت از سلطنت کنار کشید (مقریزی، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۵۰) .
امرای دوستدار ملکه برای حفظ قدرت او مقدمه ازدواج او را با عز‌الدین آیبک فراهم نمودند و آیبک را به پادشاهی مصر رساندند. آیبک از غلامان بحریه بود که با خدمات صادقانه‌اش به ملک صالح‌و با ارتقاء مقام به امارت رسید. جلوس پادشاه جدید به وسیله نامه به اطلاع خلیفه رسید، ولی در امور مملکت هیچ نوع دگرگونی انجام نگردید (ابوالفرج، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴؛ همان، ص ۴۵۴) . شجر‌الدر پس از ازدواج با آیبک نیز مملکت مصر را همانند گذشته از پشت پرده اداره می‌کرد و حتی فرمانهایی نیز به اسم او صادر می‌گشت.
به مرور زمان روابط شجر‌الدر و آیبک رو به سردی گرایید و به دنبال آن آیبک حاکمیت شجر‌الدر را بر خودش گران دید و لذا در صدد کنار زدن و رها شدن از سلطه وی گردید. برای در هم شکستن قدرت او آیبک به خواستگاری دختر حاکم موصل رفت و او را نامزد کرد. شجر‌الدر که بعد از آن از نقشه قتل خودش به وسیله آیبک در ترس و وحشت بود به فکر انتقامجویی افتاد و با دعوت از وی زمینه قتل او را توسط غلامان و خادمین فراهم آورد و در محل اقامتگاه خود در محلی به نام اوزبیکه در کنار رود نیل آیبک را کشت. شجر‌الدر بعد از آن از امرای ممالیک خواست تا اداره امور مصر را بر عهده بگیرند، اما هیچکدام از ترس نپذیرفتند. غلامان معزآیبک که از ماجرای قتل وی را توسط همسرش با خبر شدند قصد انتقام از شجر‌الدر گرفتند. روز دوشنبه بیست و نهم ماه به برج حمله بردند و او را زندانی نمودند. کنیزان او میان امرا تقسیم شدند و تمام امرایی که در قتل آیبک دست داشتند اعدام کنند. شجر‌الدر نیز توسط همسر دوم آیبک و کنیزان و خادمان او در اثر ضربات مهلک لنگه‌ کفش و جام حمام به قتل رسید و جسد او را در خندق کنار قلعه انداختند. جسد ملکه مسلمین که روزگاری در زیبایی، هوش و ظرافت مانند ستاره‌ای بر تخت سلطنت مصری می‌درخشید، روزها در خندق کنار قلعه بر جای ماند. تا اینکه نزدیکانش او را از شلوار دست دوزی شده‌اش شناختند و در قاهره در نزدیکیهای سید نصیر در داخل مسجد شجر‌الدر در قبر خصوصی او بخاک سپردند (ابوالفرج، نقل از اوچوک، ۱۳۷۴، ص ۱۶۳)
براساس کتیبه‌ای که در اطراف قبه شجر‌الدر قرار دارد، ملکه این بنا را در سال ۶۴۸ ق/ بنا نموده بود. مسجدی که در کنار آرامگاه اوست هنوز هم به نام مسجد شجر‌الدر یا مسجد خلیفه نامیده می‌شود.
شجر‌الدر زنی مدیر، دیندار و خیرخواه بود. او معتقد به صلح و آرامش در داخل مملکت بود. شجر‌الدر مؤسس سلسله جدید ممالیک بحریه در مصر گردید. ارسال روپوش در برگزاری مراسم صره به مناسبت حج اولین بار بوسیله شجر‌الدر متداول گردید. شجر‌الدر در میان پادشاهان زن مسلمان جای خاص خود را دارد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *