جشن تیرگان

۳-۱۹۷۷-th3

download

تیرگان جشنی است که هر سال در فرهنگ ایران باستان است برگزار می‌شد.این جشن به روایتی نه روز و به روایت دیگردو روز طول می‌کشید، جشن تیرگان در کنار جشن‌های نوروز، سده و مهرگان، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بود و باشکوه فراوان برگزار می‌شد. “تیر” یا “تِشتر” در فارسی، همان “تیشتر” در پهلوی و “تیشتریه” در اوستاست و نام ایزد- ستاره‌ای سپید و درخشنده است که در زبان فارسی به نام‌های دیگر همچون “شباهنگ”، “کاروان‌کش”، “وَراهنگ”، “شب‌کش”، “ستاره خُنُک” و “ستاره سحری” هم نامیده شده و به عربی “شِعرای یمانی” یا “شِعری العَبور” گویند که همان سیریوسsirius” لاتینی است. در باورهای مردم ایران باستان دو روایت در مورد علت برگزاری جشن تیرگان وجود داشت : نخست اینکه به باور پیشینیان، در این روز «تیشتر» فرشته باران به نبرد با «اپوش» دیو خشکسالی می‌پردازد و با یاری اهورا سرانجام پیروز می‌شود و مردم سالگرد این پیروزی را هرساله جشن می‌گرفتند . روایت دیگر در باره مناسبت این جشن ، این بود که پس از سال ها نبرد میان افراسیاب پادشاه توران و منوچهر پادشاه ایران،  درتیرماه جنگ سختی در مازندران در‌ گرفت و پادشاه ایران شکست خورد ،دوسپاه تصمیم به صلح و سازش‌گرفتند و بنا را براین‌ گذاشتندکه جهت مشخص شدن مرز میان دو کشور، تیری از جانب مازندران به سمت خراسان رها شود و محل فرود آمدن آن، محل مرز دو کشور را تعیین کند.به فرمان سپندارمذ (ایزد بانوی زمین) این تیر توسط آرش کمانگیر پهلوان نامدار ایرانی از بالای کوه دماوند پرتاب ‌شد و این پرتاب چنان سخت بود که آرش بی‌جان روی زمین ‌افتاد و تیر پرتاب شده پس از گذشت زمان زیادی ، کوه ها و دشت ها را طی کرد تا در کنار رودخانه «جیحون» بر تنه  درخت گردویی نشست ، از آن پس آنجا را مرز ایران و توران تعیین کردند و هر سال به یادش جشن گرفتند. ابوریحان بیرونی نیز در باره این جشن روایتی دارد که طبق آن ، تیرگان روزی است که کیخسرو، شاه ایران بعد از شستشوی خود در چشمه‌ ناپدید شد.
در کتاب پهلوی بندهش آنجا که “در باره چگونگی گیاهان” سخن به میان می‌آید، از میان گل‌ها، ونپشک یا بنفشه، گل ویژه تیر معرفی شده و آمده است: «… این را نیز گوید که هر گلی از آن امشاسپندی است و باشد که گوید:… بنفشه، تیر را … خویش است…» که بر این اساس از میان گل‌ها، بنفشه نمادی زیبا برای تیر ماه و جشن تیرگان بود.
اما پرسش اینجاست که با توجه به گونه‌های متنوع گل بنفشه و تفاوت‌های ریخت‌شناسی آنها، بر اساس دانش گیاه‌شناسی امروز، منظور از گل بنفشه نامبرده شده در متون کهن ایرانی کدام گونه است؟
شاعران پارسی‌گوی از چهارگوشه ایران ‌زمین، همچون منوچهری دامغانی، امیرمعزی، خواجوی کرمانی، مسعود سعد سلمان، ابوشعیب، اوحدی مراغه‌ای، صائب تبریزی، امیر خسرو دهلوی، سلمان ساوجی، مرزبان شیرازی، خیام نیشابوری، فروغی بسطامی، عارف اردبیلی، هلال جغتایی، مجیرالدین بیلقانی، شاهی‌سبزواری، حسن غزنوی، رودکی سمرقندی، منجیک ترمذی، رابعه قزداری، ناصرخسرو قبادیانی، کسایی مروزی، فرخی سیستانی، لامعی گرگانی، عثمان مختاری، فخرالدین اسعد گرگانی، عماره مروزی، قطران تبریزی، سوزنی سمرقندی، خاقانی شروانی، نظامی گنجوی، عطار نیشابوری، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی، فردوسی توسی، انوری ابیوردی و رمزی کاشانی در سروده‌های خود از گل بنفشه یاد کرده‌اند که از آشنایی مردم همه نواحی ایران با این گل زیبا در دوره های مختلف تاریخی حکایت می‌کند.
سرایندگان پارسی‌گوی، خط عارض را به خط بنفشه مانند کرده‌اند، لب و زلف یا گیسو و سبیل و لباس کبود یار را به کبود بنفشه و تاب و شکن زلف را به تاب بنفشه تشبیه کرده‌اند. همچنین از آنجا که دُمگل یا ساقه نرم و ظریف بنفشه خمیده است، این سر به زیری را به خواب‌آلودگی، افتادگی و سر بر زانو داشتن، سجده یا رکوع، تری و خمار بودن از باده تعبیر کرده‌اند.
این توصیف‌ها و تشبیه‌ها نشان می‌دهد که بنفشه مورد نظر آن‌ها دارای گلبرگ‌های بالایی به رنگ بنفش یک‌دست و گلبرگ‌های جانبی و پایینی با زمینه بنفش روشن و خطوط شعاعی تیره رنگ است که صورت و خط عارض محبوب جوان را در ذهن شاعران تصویر می‌کند و همچنین مهمیز یا کیسه شهد یا نوش در پشت گل که همچون زبانی از قفا درآمده است، مضمون «زبان در قفا بودن» بنفشه قرار گرفته است و در چشم شاعران باریک بین به زبانی همانند شده که از پشت یا قفای گل در آمده است.
آب در جشن تیرگان اهمیت  زیادی دارد وبه همین خاطر هم هست که این جشن معمولا درکنار رودخانه و چشمه برپا می‌شود. یکی از رسم و رسومات این جشن هم رسم جالب و هیجان انگیز آب پاشیدن روی همدیگر است تا گرمای هوای تیر به در شود. در مراسم آب پاشان، مردم به یاد فرشته تیشتر یا فرشته  باران و به خاطرگرمای هوا همدیگررا به واسطه آب پاشیدن خنک می‌کنند و برای لحظاتی گرمای تابستان از یاد می‌رفت و به آن جشن آبریزگان یا آب پاشان می گفتند.
یکی دیگر از مراسم جشن تیرگان فال کوزه بوده است. روز پیش از جشن تیرگان دختری کوزه سبز رنگی را پر از آب میکرد و بین همه آنهایی که آرزویی دارند دور میچرخاند. آرزومندان هر کدام سکه، انگشتر، سنجاق سر یا چیز کوچکی را در کوزه می‌انداختند. دختر کوزه را در زیر درخت همیشه سبزی مثل سرو یا کاج می‌گذاشت . در روز جشن و بعد از مراسم آب پاشان، همان دختر کوزه را بین آنهایی که آرزو کرده بودند، می‌برد. پیران جمع شعری را با صدای بلند می‌خوانند و دختر بعد از تمام شدن هر شعر دستش را درون کوزه می‌برد و وسیله هر کسی را به خودش می داد. شعر خوانده شده هم جواب همان آرزو بود .به این ترتیب تیرگان روزی بود مخصوص آرزومندان.
یکی دیگر از رسم های تیرگان هم این است که در ابتدای مراسم و بعد از خوردن شیرینی، بندی که از هفت رنگ پارچه یا ریسمان رنگی بافته شده را به دست می بستند، بندی که به آن تیر و باد می‌گفتند. ۹ روز بعد و در روز باد درپشت بام یا جای بلندی دستبند را به باد می‌سپردند تا آرزوهایشان را با خود ببرد و درحینش شعری هم می‌خواندند.
خوردن میوه و گندم پخته از دیگر آیین های این جشن است. این رسم که ابوریحان بیرونی نیز آن را نقل کرده، به این صورت بوده که جهت گرامیداشت خاطره رنج های منوچهر در جنگ با افراسیاب، مردم پوشاک کشاورزان و دهقانان را بر تن کرده و محصولات را به صورت ابتدایی آن، یعنی به صورت میوه و گندم پخته مصرف می‌کردند. اگرچه نمی‌توان نشانی از این جشن در کتاب‌های تاریخی و ادبی قرن هشتم به بعد پیدا کرد، اما این جشن هم اکنون نیز در میان بعضی مردمان برگزار می‌شود. از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد.
ـ مردم مازندران (فیروزکوه، ساری، سنگسر و سوادکوه) که این جشن را با نام تیرماه، سیزده شو برگزار می‌کنند.
-مردم کاریزات (بخشی در۱۲۰ کیلومتری یزد) که آن را در روز اول تیرماه، با نام «آب، تیر، ماهی» برگزار می‌کنند.
– در اردهال، مردم تیرگان را در سیزدهم مهر ماه جشن می گیرند. مردم مهدی شهر سنگسر این جشن را با نام «تیرموایسیزده»و در روز۲۲ آبان ماه برپا می‌کنند و در آن، خوراکی ای به نام «سیزده تامو» می پزند. ارمنیان اصفهان جشن تیرگان را در روز سیزدهم ژانویه برگزار می کنند.
زرتشتیان کرمان ، کرج، یزد، میبد، اردکان،بم، شیراز، اصفهان، تهران ، اهواز، منطقه زلف آباد اراک و کشورهایی مثل سوئد، تورنتو و آمریکا که آن را با نام تیر و جشن و در دهه دوم تیرماه برگزار می‌کنند.
انجمن کوهنوردان ایران در روز سیزدهم تیرماه تیرگان را در دامنه های دماوند در شهررینه، لاریجان آمل برپا می کنند.
در فراهان مردم این جشن را در روز آغاز تابستان و بیشتر در ستایش از گندم و به عنوان جشنی برای برداشت گندم برگزار می‌کنند.آنچه مسلم است این‌ که اگر چه این جشن هم اکنون به طور عمومی در میان مردم ما برگزار نمی‌شود، اما همین برگزاری محدود، پس از گذشت سال ها، نشان از قدمت و اهمیت جشن در میان پیشینیان ما دارد و بر ماست که اگر چه آن را برگزار نمی‌کنیم، یادش را به عنوان آیینی کهن گرامی داریم.
چنان که ذکر شد روایت ها در حول و حوش تیرگان متعدد است چنان که ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه»نوشته تیرگان روز بزرگداشت نویسندگان در دوره باستان بوده است . دلیل این نامگذاری این است که تیر (سیاره عطارد) کاتب ستارگان است. به همین مناسبت در سال ۱۳۸۱با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی روز چهاردهم تیرماه به عنوان روز قلم وارد تقویم ملی کشورمان شد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *