ماه شرف خانم

برگرفته از سایت www.iichs.org

ماه شرف خانم

آسیه آل احمد

ماه شرف متخلص به مستوره دختر ابوالحسن بیک در سال ۱۲۲۰ه ق در سنندج متولد شد. ۱ او از طایفه قادری بود که از نزدیکان حکام ولایت اردلان محسوب می‌شدند. پدر و پدربزرگش ناظر صندوقخانه ولایت و از صاحب نامهای این منطقه بودند. ماه شرف خانم بسیار با استعداد و خوش ذوق بود به تحصیل و هنر روی آورد و از نام‌آوران کردستان شد. او در کنارعلم‌آموزی به سرودن شعر پرداخت و خط را هم خوب می‌نوشت. علی‌اکبرخان وقایع‌نگار پسرعمویش او را چنین معرفی کرده است: «عموزاده حقیر (ماه شرف خانم) اسم و متخلص به مستوره فی‌الواقع سزاوار است نظر به فضل و کمال و خط و ربط و شعر و انشائی که این عفیفه دارا بود، اسم او را مورخین عالم درصفحات تاریخ خود به یادگارثبت و ضبط نمایند قریب بیست هزار شعر دیوان غزلیات و قصاید و غیره را دارد». ۲ همچنین رضاقلی خان هدایت که از معاصرین مستوره بوده است در کتاب مجمع الفصحا از او چنین یاد می‌کند: «از زنان جمیله و دانشمند و هنرمند … شعر می‌گفت و مستوره تخلص می‌کرد و خطوط را خوش می‌نوشت …». ۳

ماه شرف با خسروخان والی کردستان ازدواج کرد.او در کتاب تاریخ اردلانعلت این وصلت را دلجویی خسروخان از پدرش بیان کرده است . زیرا وقوع یک سری اختلافات و توطئه علیه خسروخان والی انجام شده بود که به ابوالحسن بیک پدر ماه شرف خانم نسبت داده بودند وی را به زندان انداخته ، پس از مدتی که بی گناهی ابوالحسن‌بیک ثابت شد خسروخان از دختر وی خواستگاری کرد. مستوره می‌نویسد: «والد و اعمام مولفه را هم بسبب بی جرمی از قید آزاد و بانواع مراحمشان دلشاد فرمودند و طرح مواصلت را به مصاحبت کمینه انداختند و عاقبت بطریق مجلل داخل حرم جلال آمدم». ۴

ماه شرف خانم به عنوان همسر دوم والی وارد خانه او شد. همسر اول خسروخان حسن جهان خانم (والیه) دختر فتحعلیشاه قاجار بود. از روابط این دو زن در کتب چیزی نوشته نشده فقط برخی آورده‌اند که هر دو از عیاشیهای والی و بی مهریهای همسر خود شاکی و ناراضی بودند و در اشعارشان به این نکته پرداخته‌اند. ۵

خسروخان والی در سال ۱۲۵۰ق بر اثر بیماری درگذشت. مستوره در سال ۱۲۵۰ همسر خود را از دست داد، او اندوه خود را چنین روایت می‌کند : «در اواخر شهر ذیحجه‌الحرام سنه ۱۲۴۹ آن نور حدقه حشمت و شوکت … چون بدرد جگر دچار آمده، و بعلت غلبه سودا بمعالجه و مدارا نپرداخت آناً فاناً مرضش در تزاید می‌بود و کمینه که با آنحضرت شرف همبستری داشتم و بمصاحبت روز و شب و وزارت اندرون سربلند بودم مدت دو ماه بعلت بیمارداری و پرستاری خواب راحتم بچشم آشنا نشدی، عاقبت آمد بسرم آنچه از آن میترسیدم… سوء مزاج والی جوان شدت بهم رسانیده معالجه‌پذیر نیامد تا در یوم پنجشنبه دویم شهر ربیع‌الاول سنه ۱۲۵۰مرغ روح پرفتوحش با هزار حسرت و ناکامی سوی رضوان شتافت». ۶ ماه شرف بارها در اشعار خود به مرگ همسر پرداخته:
کارم همه ناله است وشیون بی تو آماجگه بلا شده تن بی تو
جانا به صفای دوستی در چشمم عالم ماند بچشم سوزن بی تو ۷

مستوره پس از درگذشت خسروخان والی تا سال ۱۲۶۳ در سنندج زندگی کرد. در این زمان اختلافات حکومتی مابین خسروخان ارمنی والی جدید و رضاقلی خان اردلان حاکم قدیم اتفاق افتاد و پس از شور و مشورت بین سران اردلان تصمیم به کوچ گرفته شد که مستوره نیز به همراه عمو و دیگر افراد خانواده‌اش به میان ایل بابان در شهر سلیمانیه عراق که آن زمان زیرنظر عثمانی بود رفت. مستوره در کتاب تاریخ اردلان این ماجرا را چنین تعریف می‌کند: “رضاقلی خان تمامی اعزه و اشراف و اهالی ولایت را احضار نموده، پس از شور و مصلحت بسیار طریق کوچ و فرار را به ولایت بابان اختیارکرد و جمعی کثیر از برنا و پیر پای به مقام جلای وطن نهاده و نامید از توقف مقام مالوف گشتند … به یکی از قرای شهر زور که به «سرکت» مشهور است رسیده و اقامت گزیدیم ” در ادامه مستوره بیان می‌کند که چگونه به دعوت پسرعمۀ خود به سلیمانیه عراق راهی شده‌اند: «حسینقلی خان عمه‌زاده مؤلف … به مجرد استماع این خبر آدم با اسب و قاطر فراوان فرستاده از خانواده ما بقدر صد نفر را از اناث و ذکور از شهر زور کوچانیده به شهر سلیمانیه آوردند و از جانب خود محل اقامت به جهت یکان یکان شخص و با هر یک بقدر کفاف تعارف به عمل آوردند». ۸ از واقعه کوچ مدتی نگذشته بود که حسین‌قلی خان فوت کرد. بر اثر مرگ او مستوره نیز از ناراحتی زیاد بیمار شد و درمحرم ۱۲۶۴ بر اثر بیماری درگذشت. ۹

مستوره که زنی هنرمند و شاعر بود از خود یادگارهای زیادی به جای گذاشته است. دیوان شعر او به سعی و تلاش حاجی شیخ یحیی سرپرست وزارت فرهنگ کردستان در سال ۱۳۰۴ش جمع‌آوری شد و با کمک و همت میرزا اسدالله خان کردستانی و مباشرت حاج محمد آقا رمضانی صاحب کتابخانه شرق سابق و کلاله خاور در تهران به چاپ رسید. ۱۰ مستوره در زمان حیات خود با شعرایی چون جندقی و ملا خضرنالی شاعر کرد مشاعره داشت و اشعار او بیشتر عرفانی و اجتماعی است. ۱۱ از دیگر آثار او کتاب تاریخ اردلان است که شرح حال حاکمان کردستان و وقایع دوران آنها را به تحریر درآورده و به جرئت می‌توان گفت مستوره اولین زن ایرانی مورخ بوده است. این کتاب یکی از منابع تاریخ کردستان محسوب می‌شود و توسط ناصر آزادپور حدوداً در سال ۱۳۲۴ ش تصحیح و چاپ شده است. ۱۲ از دیگر آثار او کتاب معجم‌الادباء است که در سال ۱۳۲۸ ش در سنندج منتشر شد و رساله‌ای در عقاید و شرعیات دارد. ۱۳

نمونه ای از اشعار مستوره کردستانی:

من آن زنم که به ملک عفاف صدر گزینم زخیل پردگیان نیست در زمانه قرینم
به زیر مقنعه ما را سری است لایق افسر ولی چه سود که دوران نموده خوار چنینم
مرا ز ملک سلیمان بسی است ننگ همیدون که هست کشور عفت همه به زیر نگینم

****
رفتیم و پس از خود رقم خیر نهشتیم با آب گنه توشه عقبی بسرشتیم
امروز بدین عالم خاکی به چه نازیم فرداست که بینی همه خاک و همه خشتیم
بس کار مناهی که در این مرحله کردیم بس خار معاصی که در این مزرعه کشتیم
از مسجد و محراب به دوریم و تو گویی ماننده پیران کلیسا و کنشتیم
در حشر ز نیک و بد ما دوست چه پرسد نیکیم از اوییم و از اوییم چو زشتیم
المنه لله که “مستوره” من و دل جز یار بساط از همه دیّار نوشتیم

منابع:

۱. عبدالرفیع حقیقت، تاریخ نهضتهای فکری ایرانیان، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۸، ج ۵. ص۱۵۰ .
۲. علی‌اکبر وقایع‌نگار کردستانی، حدیقه ناصریه در جغرافیا و تاریخ کردستان، تهران، محمد رئوف توکلی، ۱۳۶۴، ص ۳۲۱ .
۳. مهدی بیانی، احوال و آثار خوشنویسان نستعلیق‌نویسان، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸، ج۳ ، ص ۶۱۰، به نقل از مجمع ‌الفصحا آورده است.
۴. ماه شرف (مستوره) کردستانی، تاریخ اردلان، مصحح ناصر آزادپور، بی جا، بی نا، بی تا، ص ۱۷۸ .
۵. دایره‌المعارف زن ایرانی، تهران، ریاست جمهوری مرکز مشارکت زنان، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، ۱۳۸۲، ج ۲، ص ۸۵۱ .
۶. ماه شرف (مستوره) کردستانی، ص ۱۸۰ .
۷. همان، ص ۱۸۱ .
۸. همان، ص۲۱۰ .
۹. همان، ص ۲۱۱ .
۱۰. فخری قویمی، کارنامه زنان مشهور ایران، از قبل از اسلام تا عصر حاضر، تهران، آموزش و پرورش، ۱۳۵۲، ص ۹۶ .
۱۱. محمدحسن رجبی، مشاهیر زنان ایرانی و پارسی‌گوی از آغاز مشروطه، تهران، سروش ۱۳۷۴. ص ۲۱۸ .
۱۲. ماه شرف (مستوره) کردستانی، همان .
۱۳. محمدحسن رجبی، همان .

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *