حسن جهان خانم

 

حسن جهان خانم

برگرفته از سایت www.iichs.org

 

آسیه آل احمد

در دوره قاجاریه نشان از زنانی که بر مسند حکومت تکیه زده باشند دیده نمی‌شود . تنها نمونه حسنجهان خانم ملقب به والیه هست . او یکی از دختران فتحعلیشاه‌ قاجار بود که مدتی حکومت کردستان را با اقتدار بر عهده داشت.
حسنجهان خانم دختر بیست و یکم فتحعلی شاه قاجار ، فرزند فاطمه معروف به سنبل باجی خانم از زنان محبوب و محترم دربار خاقان بود. عضدالدوله در تاریخ عضدی در وصف حسن جهان خانم می نویسد :”…درصباحت منظرولطف خاطر وسماحت بنان وفصاحت بیان نظیرش بسیارکم بود…”۱ او ازدختران نزدیک به شاه بود و همیشه درمراسم جمعه سلام های پدر حضورو اجازه نشستن داشت.۲
امان الله خان اردلان درسال ۱۲۳۰ه ق پس از سرکوب آشوب های داخلی کردستان و تثبیت قدرت درمنطقه برای وصلت با خاندان سلطنت با هدایا وتحف بسیار راهی دربار فتحعلی شاه در تهران شد. او حسن جهان خانم را برای خسروخان پسر خود خواستگاری کرد و فتحعلی شاه نیز به تقاضای امان الله خان پاسخ مثبت داد. ۳
نویسنده تاریخ عضدی به نقل از امان الله خان اردلان دلایل خواستگاری از دختر شاه را چنین ذکرکرده است : ” …می خواهم به واسطه یک نوع بستگی مخصوص به شاهنشاه ایران دست مجاورین وهمسایگان به دامن ملک موروث وموقع فرمانگذاری من دراز نشود،” ۴
دو سال بعد امان الله خان اردلان پس از تدارک جشن عروسی برای بردن عروس خود به همراه بزرگان و بستگان خود راهی تهران شد و پس از یک ماه جشن و سرور حسن جهان خانم به کردستان رفت. ۵
درباره هزینه های این عروسی نیز صحبت بسیاراست . درکتاب تاریخ اردلان نویسنده ذکر کرده است: ” دراین عروسی مبلغ یکصد هزارتومان صرف اسباب وآلات ومایحتاج امرخیرشده، ازآن جمله چهل هزارتومان بابت زینت وزیور وجواهر .” ۶
خسروخان اردلان چندان به دختر شاه وفادار نبود بعد از گذشت چهار سال با دختر دایی خود، ماه شرف خانم معروف به مستوره کردستانی، ازدواج کرد. حسن جهان خانم نارضایتی و اندوه خود را از این اقدام چنین بیان کرد:
” والیه” یار به اغیارچویاراست وندیم روبسوزازغم وبا داغ دل خویش بساز
وباری دیگر سرود :
وصال توست نصیب رقیب ومن زفراقت چرا زغصه ننالم چرا زغم نخروشم۷
با فوت امان الله خان در سال ۱۲۴۰ خسرو خان به حکومت کردستان منصوب شد و ده سال بعد بر اثربیماری طاعون درسال ۱۲۵۰ه ق فوت کرد. حاصل زندگی مشترک حسن جهان خانم و خسروخان اردلان شش فرزند به نام های رضاقلی خان ،اردلان خان معروف به غلامشاه خان، خان احمدخان، خانم خانمها،عادله سلطان و آغه خانم بودند. ۸
پس از خسرو خان حکومت کردستان به پسرارشدش، رضاقلی خان رسید وچون پسری ده ساله بود مادرش ،حسن جهان خانم ، تمام امورحکومت را در دست گرفت. ازطرفی نیز با شنیدن خبر فوت خسرو‌خان ،اردشیرمیرزا پسرعباس میرزا قاجار برای استیلا به کردستان ازگروس به سنندج لشکرکشی کرد. ولی حسن جهان خانم ” که هنوز چهره از گرد ماتم شوهر نشسته بود مردانه سپاه اردلان را فراهم آورده ” ۹ و خود نیزبه میدان جنگ رفت ،اردشیر میرزا که دید سپاه مقابل را زنی فرماندهی می کند، پیروزی وشکست را بی آبرویی و بدنامی برای خود می دانست از این رو با خواستگاری کردن از دختر والیه(خانم خانمها) جنگ را تبدیل به جشن کرد . ازطرف دیگر والیه از طوبی خانم خواهر محمد شاه و اردشیرمیرزا برای رضاقلی خان خواستگاری کرد .و درسال ۱۲۵۲ه ق عروس را به کردستان آوردند. ۱۰این چنین او پیوند خود را با دربار محکم تر کرد.
والیه حدود ده سال با قدرت حکومت کرد ، ولی بعدها بین عروس ومادرشوهر یا عمه و برادرزاده درگیری واختلاف بوجود آمد که بالاخره منجر به برکناری رضاقلی میرزا و برمسند نشستن برادرش امان الله خان ثانی(غلامشاه)شد . تا مدتها این اختلاف بین برادران ادامه داشت که هربار یکی از آنان به حکومت می رسید و دیگری عزل می شد و دربرخی ازاین اختلافات نقش والیه به خوبی دیده می شود. شرح مفصل این وقایع درکتاب تاریخ مردوخ و تاریخ اردلان آمده است.
حسن جهان خانم در اواخر عمر به زیارت خانه خدا مشرف شد ۱۱ و سال ۱۲۷۸ق در دوره سلطنت ناصرالدین شاه درگذشت.۱۲ حسن جهان خانم از شاعران به نام دوره قاجار است او دیوان شعری با حدود ششصد الی هفتصد بیت شعر داشته و مجموعه ای تحت عنوان ” بساط نشاط ” نیز به او منصوب است. چند شعر از حسن جهان خانم که تخلص به والیه می کرد نیز در اینجا ذکر می شود:

یار ستمکار جفا می کند عاشق بیچاره وفا می کند
شورش سودای رخت ای صنم در سر شوریده چها می کند
زحمت بیهوده مکش ای طبیب درد مرا دوست دوا می کند
گردش ایام و جفای رقیب بی جهتم از تو جدا می کند
مستحق ناوک نازت منم بخت بدم بین که خطا می کند
ازشکن زلف توهردم صبا صد دل دیوانه رها می کند
ناز تو دانی چکند با دلم آنچه به زلف تو صبا می کند
“والیه”گرگشت گدایت چه غم عشق بسی شاه گدا می کند
٭
غزل دیگری از والیه :
دوش به میخانه داد مژده غیبم سروش منتظرفیض باش غم مخورومی بنوش
پرتوحق آشکاراز رخ زیبای دوست دیده برآن جلوه دوزچشم زعالم بپوش
آیه رحمت ببین جلوه یزدان نگر یاردرآمد به ناز خیز و برآور خروش
دوش به دوشم کشندهمچوسبو می کشان بس که کشیدم به دوش کوزه باده فروش
ازلب دل قصه ای تا شنودگوش جان “والیه” خود بازدار لب زتکلم خموش

یک رباعی ازوالیه:
به کوی دلبرآسایش نخواهد مردم عاقل
خطرناک است این وادی بلاخیزاست این منزل
هوای وصل وسودای دو زلفت برسرجانم
زهی اندیشه باطل زهی سودای بی حاصل

clip_image002

عمارت مشهور خسروآباد سنندج در سال ۱۲۲۰ تا ۱۳۳۰ هجری قمری به وسیله امان‌الله خان اردلان ساخته شده و به نام فرزندش خسروخان ناکام خسروآباد نامگذاری شده

کاخ خسروآباد، منزل حسن جهان خانم *

clip_image001

 

گوشه‌ای از پرده نقاشی ساختمان باغ نگارستان. صف زیر از راست: ابوالفتح خان جوانشیر، امان‌الله خان اردلان، احمد خان بیگلربیگی، محمد خان ایروانی

clip_image002

 

امان‌الله خان اردلان ثانی معروف به غلامشاه خان

clip_image001

منابع:
۱- میرزا احمدخان عضدالدوله. تاریخ عضدی .با تصحیح دکترعبدالحسین نوایی.تهران،علم،۱۳۷۶.ص۲۷.
۲- همان .ص ۱۹۲.
۳- شیخ محمد مردوخ کردستانی. تاریخ مردوخ. تهران،کارنگ،۱۳۷۹. ص ۳۸۴.
۴- عضدالدوله . همان ،ص۸۰.
۵- مردوخ . همان ، ص ۳۸۵.
۶- ماه شرف خانم مستوره . تاریخ اردلان . با مقدمه و تصحیح و تحشیه : ناصرآزاد پور . چاپخانه بهرامی، بی جا ، بی تا. ص ۱۶۷.
۷- بنفشه حجازی .تذکره اندرونی (شرح احوال وشعرشاعران زن درعصرقاجارتا پهلوی اول).تهران،قصیده سرا،۱۳۸۲.ص۲۳۸.
۸- ماه شرف خانم مستوره . همان . ص ۱۶۷.
۹- همان.ص ۱۸۲.
۱۰- مردوخ . همان ، ص ۳۹۲.
۱۱- سیداحمد دیوان بیگی شیرازی .حدیقه الشعرا ، ادب و فرهنگ در عصر قاجاریه . با تصحیح و تکمیل و تحشیه : دکتر عبدالحسین نوایی. تهران ، زرین ، ۱۳۶۶. ج ۳، ص ۲۲۰۱.
۱۲- نجف علی مهاجر. فرهنگنامه زنان پارسی گوی. تهران ، اوحدی ، ۱۳۸۴. ص .۲۷۳.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *