گزارش روزنامه شهروند درباره همایش “زن در تاریخ محلی خوزستان”

ملکه ناپیراسو سال‌هاست در موزه شوش ایستاده. دست‌ها را به احترام روی هم گذاشته. تن مفرغی‌اش در پوششی از طلا و مس از هزاره‌های پیش از میلاد باقی‌مانده است. در حاشیه دامنش خطوطی به نقل از ناپیراسو حک شده: «من ناپیرآسو همسر اونتاش ناپیریشا هستم. هرکس که بخواهد مجسمه مرا تصرف کند، هرکس که بخواهد آن را درهم بشکند، هرکس که این کتیبه را خراب کند و یا نام مرا پاک کند، باشد که مورد غضب خدایان اینشوشیناک و نپ ایریشا قرار گیرد …»
ناپیراسو سر ندارد اما باستان‌شناسانی که در مقابل مجسمه‌ ایستادند خطوط چهره زن عیلامی را برای خود تصویر کردند. به جز ملکه موزه شوش و موزه‌ی لوور چندین مجسمه دیگر از تاریخ عیلامی در خود دارد که زن هستند و از گزند نامهربانی تاریخ حفظ شده‌اند.
زنان پژوهشگر تاریخ که به دیدن موزه آمده‌اند در چشم‌های زنان عیلامی خیره می‌مانند. فخر‌السادات محتشمی‌پور، از اعضای موسس انجمن زنان پژوهشگر تاریخ وقتی از زنان خرمشهر حرف می‌زند که در طول جنگ از شهرشان دفاع کرده‌اند به این سابقه تاریخی اشاره می‌کند: «همین سابقه تاریخی باعث می‌شود که زنان خرمشهر بتوانند مقاومت و یک کشور را حفظ کنند.» سال٨١، در بیستمین سالگرد آزادسازی خرمشهر جمعی از زنان و مردان ۴۵روز مقاومت موسسه‌ای را تأسیس کردند تا بتوانند در برطرف‌کردن مشکلات شهرشان سهمی داشته باشند. زمانی، رئیس موسسه بهار خرمشهر می‌گوید ما موفقیت‌هایمان در موسسه را مرهون رئیس‌جمهوری دولت اصلاحات می‌دانیم که برای تأسیس موسسه با ما همدلی داشتند. در سال‌های ابتدای فعالیت گروهی از اعضای موسسه و شهروندان به دیدار مسئولان رفتیم و مشکلات آبادان و خرمشهر را مطرح کردیم. در مجلس ششم هم این مطالبات دنبال و شکل‌گیری منطقه آزاد اروند به تصویب رسید. البته تنها بخش‌هایی از این دو شهر منطقه آزاد شد. این دو شهر مشکلات بسیاری دارند، به همین دلیل در دولت آقای روحانی هم نامه‌ای از طرف خانواده شهدا خطاب به ایشان نوشته و در نتیجه همه منطقه آبادان و خرمشهر تا بخشی از جزیره مینو منطقه آزاد شد.»
به‌گفته زمانی آنان فعالیت‌هایی را در سال‌های گذشته انجام داده‌اند ازجمله کمک به خانواده‌های بی‌سرپرست و ایتام. زمانی می‌گوید: «این مردم قبل از جنگ از طبقه متوسط بودند و در رفاه زندگی می‌کردند اما جنگ زندگی‌شان را زیرورو کرد. درحال حاضر نرخ اعتیاد و بیکاری به دلیل فقر بالاتر از آبادان است، چراکه آبادان باز پالایشگاه را دارد و به نیروهای غیربومی و متخصص صدمات کمتری می‌زند اما خرمشهر در جنگ به‌طور کامل نابود شد.» او از حضور بنیاد توسعه کارآفرینی زنان و جوانان یاد می‌کند که آموزش‌هایی به جوانان داد تا کارآفرین شوند. با وجود همه این فعالیت‌ها شهر هنوز خرم نیست و حل همه مشکلاتش خارج از توان سازمان‌های غیردولتی است. زنان پژوهشگر به خوزستان آمده‌اند تا تاریخ محلی استان را با توجه به حضور زنان واکاوی کنند. همایشی ترتیب داده‌اند تا پژوهشگران استان هرکدام از منظری به موضوع نگاه کنند. گردوخاک در هفته گذشته زندگی مردم را فلج کرده و مسئولان یکی‌یکی به استان می‌آیند و از بخت اهوازی‌ها باران هوای شهر را بهاری می‌کند. معاون رئیس‌جمهوری در امور زنان و خانواده سخنران همایش است. می‌گوید: زنان در تاریخ پرفرازونشیب ایران همواره پابه‌پای مردان در تحولات روزگار خود تاثیرگذار بودند. پرهیز از نگاه متعصبانه و احترام به موجودیت زن می‌تواند بستری عادلانه برای نقش‌آفرینی زنان در جامعه ایجاد کند.»
شهیندخت مولاوردی ادامه می‌دهد: «استان خوزستان نیز به واسطه شرایط اقلیمی و جمعیتی همواره از مهم‌ترین استان‌ها در پدیده‌های سیاسی و اجتماعی بوده، همچنین خوزستان در عرصه‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی کشور حضور موثری داشته است. در این مقطع نیز زنان با فداکاری و پشتکار نقش‌آفرینی کردند. زنان خوزستان نشان داده‌اند در هر منطقه‌ای از عهده سخت‌ترین شرایط ازجمله جنگ تحمیلی برآمده‌اند و این تجربه می‌تواند اعتمادی را به‌وجود آورد که در سطوح تصمیم‌گیری‌های کلان این استان نقش‌آفرینی کند. اکنون خوزستان به واسطه وجود دانشگاه‌های معتبر و ظرفیت‌های بالای اقتصادی و علمی یکی از مهم‌ترین استان‌ها برای توانمندسازی و بهره‌مندی از ظرفیت‌های زنان این استان است. ورود تدریجی زنان به عرصه‌های مدیریتی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خوزستان است که جای خوشحالی دارد.» لیلا پاپلی‌یزدی، از پژوهشگرانی است که بر ساختار جنسیتی و سیاسی پادشاهی عیلام از منظر باستان‌شناختی تمرکز کرده است. «عیلام را می‌توان نخستین پادشاهی دوران تاریخی- دارای خط- دانست که در حیطه ایران سیاسی شکل گرفته است. از منظر ساخت و ترکیب جنسیتی به‌نظر می‌رسد دوره عیلام در سیالیت قرار دارد. آنچه از دوره هخامنشی می‌دانیم نشان از حذف زنان از ساختار قدرت قدرت و تمرکز قدرت در دست مردان یک قبیله خاص- پارسیان- دارد. برعکس فرض بر این است که ساختار روستاهای پیشرفته در دوره پیش از تاریخ در کل مبتنی است بر شکلی از مادرتباری و دست‌کم قدرت اجتماعی زنان. در این فاصله زمانی پادشاهی عیلام قرار دارد که نمود حضور زنان در آن به‌صورت پیکره‌ها و نگاره‌ها مشهود است. زن‌ها نام و اسم‌ورسم دارند و مقام و جایگاه اجتماعی آنان در کتیبه‌ها قابل‌تحلیل و ارزیابی‌ است.» پاپلی مجسمه‌ ناپیراسو و دیگر مجسمه‌های ایلامی را نشان می‌دهد و می‌گوید: «همه این وضع درست در مقابل شرایط دوره هخامنشی است که تقریبا تمام اطلاعاتمان در مورد زنان برگرفته از متون تاریخی، روایت‌های یونانیان و بسیار به ندرت و انگشت‌شمار از مواد فرهنگی باستان‌شناختی است.»
خجسته رستگاران سنگ مزارهای دشت سوسن را از نظر ویژگی‌های بصری نقش زن بررسی کرده است. «ترکیبی قوی از عناصر ناهمگون جای گرفته در قابل سنگ‌مزارها با ویژگی سورئال و داستانی سعی دارد داستان و شخصیت زندگی فرد متوفی را به تصویر بکشد. این ویژگی حاصل از واقع‌گرایی ابتدایی‌اند که با آهنگ و ترکیب‌بندی زیبا و نامتقارن شکل گرفته‌اند.»
الهام ملک‌زاده هم ترانه‌های عامیان زنان بختیاری را تحلیل می‌کند. از زنانگی اشعار می‌گوید حضور زندگی روزمره در لالایی‌ها و سوگ‌سروده‌های بختیاری. زنان بختیاری اغلب در این ترانه غم‌ها و دلتنگی‌هایشان را می‌سرایند. گروهی از زنان صابئین مندایی (پیروان حضرت یحیی) پوشیده در لباس سپید به همایش آمده‌اند. بهادر قیم می‌خواهد از جایگاه زن در جامعه مندایی خوزستان بگوید: «زن در جامعه مندایی از قداست و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این جایگاه بیشتر جنبه عرفی و دینی دارد. تساوی زن و مرد در ارث، نبود پدیده طلاق یا سختگیری شدید نسبت به آن، تعلق فرزند به مادر، انتخاب دینی نام نوزاد براساس پیوند با نام مادر از امتیازاتی است که دیانت صابئی به زن عطا کرده است.»
پژوهشگران، زن را در تاریخ معاصر خوزستان هم جست‌وجو کرده‌اند و کمتر یافته‌اند. ندا شفیعی معتقد است دوران جدید و نوسازی جامعه ایران به تدریج زنان را وارد عرصه‌ فعالیت اجتماعی و سیاسی کرد، اما در همین دوران یعنی پس از مشروطه و از آغاز نوسازی و تجدد در ایران تا انقلاب اسلامی هم نقش زنان در خوزستان فراموش‌شده است و حتی پژوهشگران محلی هم وقعی بر آن ننهاده و تلاشی برای ارزیابی و بازشناسی این نقش نداشته‌اند.» او بخش بزرگی از این کاستی را در دلایل فرهنگی و اقتضای تفکیک جنسیتی در جامعه خوزستان و بخش دیگر را در بی‌توجهی پژوهشگران به نقش زنان می‌داند. پیش از بررسی جایگاه مدیریتی زنان در استان، بحث آسیب‌شناسی مطالعات تاریخی زنان خوزستان مطرح می‌شود. فخرالسادات محتشمی‌پور برنامه‌های توانمندسازی زنان در استان و تاثیرش بر نقش‌آفرینی زنان استان را در دوره‌ چهارساله تاریخی (دوره دوم اصلاحات) بررسی می‌کند و از کانون‌های فرهنگی اجتماعی زنان،‌ دفاتر امور زنان و حضورشان در شوراهای شهر و روستا می‌گوید. «ارتباط و تناسبی بین رشد تحصیلات و باسواد شدن بانوان و توانمندی‌شان در این حوزه با مشارکت مدنی وجود ندارد. زنان بسیاری تحصیلات عالیه دارند و فارغ‌التحصیلان نسبت به ٣٠‌سال گذشته صدبرابر شده‌اند اما مشارکت اجتماعی و مدنی زنان و تصمیم‌گیری‌شان (سهیم‌شدن در قدرت) هیچ سنخیتی با تلاش‌هایی که داشتند نداشته است.» موالی‌زاده، جامعه‌شناس هم به نگرش و باور مدیران به توانایی زنان انتقاد دارد: «اگر مشارکت کم است و زنان در پست‌های اداری حضور ندارند، دلیلش نه ضعف و پایین بودن سواد است و نه سنت بلکه به‌خاطر ذهن سنت‌گرای مدیران است.»
به‌گفته او هیچ سیستمی برای ارزیابی میزان مشارکت اجتماعی زنان در کشور وجود ندارد. او می‌گوید: «معتقدم در بحث زنان بالارفتن سطح آگاهی در همه زمینه‌ها یکی از واجبات است که باید انجام شود و اداره‌کل بانوان باید بدون نگاه بسته در این مسیر قدم بردارد.» بحث‌ها با طرح سوالات نمایندگان سازمان‌های غیردولتی و پژوهشگران استان تمام و بیانیه نهایی قرائت می‌شود که بر توجه به تاریخ محلی و شفاهی و شکل‌گیری انجمن‌های تاریخی زنان و پیوند آنها در سراسر کشور و همچنین تقویت مطالعات میان‌رشته‌ای و رشته مطالعات زنان در دانشگاه‌ها برای توسعه تاریخ‌نگاری جنسیتی تأکید دارد.
بحث‌های خارج از موضوع همایش همه در مورد وضع زیست‌محیطی خوزستان است. به این بهانه با حضور زنان پژوهشگر همراه با گروهی از فعالان محیط‌زیستی استان و شهیندخت مولاوردی نهالی کاشته می‌شود تا در هوای خوزستان نفس بکشد و ببالد و بالا بیاید.

 

نویسنده: نرگس جودکی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *