بلغان خاتون معظمه، نماد زن عصر ایلخانی

 

مریم فتحی، پرستو قاسمی اندرود

چکیده
اولوق ( معظمه) بولوقان خاتین ، دختر اوتمان پسر اوبتای نویان قونقورات ، همسر ارغون و غازان خان ایلخانه است. آثار به جای مانده از وی در مقبره قیدار نبی در نزدیکی سلطانیه پایتخت ایلخانیان اهمیت و توجه به اقدامات زنان در دوره ایلخانی را چندین برابر می کند.
با توجه به تاکید متون تاریخی به جایگاه والای زنان در جامعه مغولی و ابعاد مختلف حضور آنان در زمینه های سیاسی، مذهبی ، اجتماعی، هنری و … شناسایی وارائه نمونه های مستند از این دست ضروری است.
این مقاله سعی دارد ، از دو منظر تاریخی و باستان شناسی به ارزیابی اقدامات بلغان خاتون معظمه بپردازد. در بعد تاریخی با تاکید بر متون اصیل تاریخی ، بستر های موجود در تعالی زنان در امور سیاسی ، مذهبی ، عام المنفعه و… به بررسی و تحلیل گذاشته خواهد شد که نماد چنین حضور و جایگاه رفیع اجتماعی در شخصیت زنانی چون بلغان خاتون معظمه تبلور می یابد و در بعد باستان شناسی با معرفی دو کتیبه به جای مانده از وی در بقعه قیدار نبی و دلایل توجه به این منطقه و اهمیت باستان شناختی آن ، مورد ارزیابی و تحلیل قرار خواهد گرفت.

کلید واژه : ایلخانان ، بلغان , خاتون معظمه ، سلطانیه ، قیدار نبی، کتیبه

مقدمه
بازخوانی تاریخ هر ملتی و کم و کیف داده های تاریخی آن، گامی اساسی در شناسایی و سنجش قابلیت های فکری و فرهنگی آن ملت محسوب می شود و اگر این مطالعه همراه با شناخت توانایی ها و اثرگذاری های زنان باشد، معیار ارزشمندتری را به دست خواهد داد. دوره ایلخانی که در این مقاله به معرفی یکی از زنان برجسته آن یعنی بلغان خاتون معظمه می پردازیم، برخلاف تمامی دوره های تاریخی ایران، در بروز و ظهور حضور زنان در همه عرصه های اجتماعی جز استثنائات تاریخ ایران محسوب می شود که پرشماری زنان برجسته در این دوره خصوصا، عرصه سیاسی و اجتماعی چشم گیر و قابل توجه است.
سئوال اساسی در این مطالعه، چرایی این کثرت حضور علی رغم انگشت شماری و محدودیت جایگاه زنان در عرصه های قبل و بعد از این تاریخ است.
به نظر می رسد مهمترین قدم در جواب به این سئوال طرح این فرضیه است که چگونگی حضور زنان در دوره ایلخانی مرتبط با ویژگیهای فرهنگی و قومی قوم مهاجم مغول و حاکمیت فرهنگی آنان در زمینه مورد بحث است.
هدف از ارائه مقاله با عنوان بلغان خاتون معظمه نماد زن ایلخانی نه به جهت محدود بودن و انگشت شماری زنان و برجسته کردن شخصیت مورد بحث، به دلیل کمبود حضور زنان در این عصر است، بلکه به نظر می رسد با وجود اهمیت مطالعه تاریخ های محلی در پژوهش های تاریخی امروزی، زنانی چون بلغان خاتون در این دوره با وجود زنانی چون توراکینا خاتون و… پادشاه خاتون، کردوجین و غیره در سایه قرار گرفته و معرفی نشده اند.
اگر چه در این مقاله به معرفی بلغان خاتون معظمه پرداخته می شود ولی یادآور می شود دو بلغان خاتون دیگری که به آنها نیز اشاره ای کوتاه خواهد شد چه بسا جایگاه بالاتر و ارزشمندتری نسبت به زنان برجسته دیگر این دوران داشتند. اما همان گونه که اشاره شد به لحاظ وفاداری در شناخت تاریخ محلی و بازخوانی تاریخی منطقه زنجان ـ سلطانیه و قیدار، شناخت و معرفی بلغان خاتون معظمه در این مقاله تبلور بیشتری می یابد که خود می تواند یادآور توجه و اهمیت گستراندن دامنه تحقیقات تاریخی از آنچه که به شناخته ها و تمرکزهای تکراری تاریخی مربوط می شود، به پهنای ناشناخته¬ها و معرفی نشده¬های تاریخ ایران باشد.
چارچوب و روش کلی تحقیق در این زمینه بر دو پایه مطالعه تاریخی و باستان شناسی است و در بخش تاریخی ضمن ارائه کلیاتی از جایگاه زن در جامعه مغولی و حکومت ایلخانی در ابعاد خانوادگی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مذهبی به معرفی بلغان خاتون معظمه پرداخته خواهد شد.
و در ادامه از دیدگاه باستانشناسی آثار بر جای مانده از ایشان در منطقه قیدار زنجان مورد ارزیابی و تحلیل باستان شناختی قرار خواهد گرفت.

جایگاه زنان در جامعه مغول و ایلخانی
با یورش مغولان به قلمرو دولت خوارزمشاهی و شکست ایرانیان از ایشان و تسلط این قوم تازه اوج گرفته و متحد شده در زیر لوای چنگیز، برگ تازه¬ای در تاریخ مردمان سرزمین ایران رقم خورد. تاثیر حملات مغولان در زمینه¬های گوناگونی مانند اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و علمی، ادبی، جمعیتی، مذهبی و دینی مورد کنکاش و تحلیل محققان قرار گرفته است. که برخی همراه با تعصبات ملی و برخی با نگاه صرفا علمی بوده است.
یکی از نکاتی که کمتر در بررسی¬ها مورد توجه بوده، نوع نگاه مغولان به زن و جایگاه زنان در سلسله مراتب اجتماعی و سیاسی نظام اجتماعی مغول بوده است.
شاید در یک نگاه کلی و قضاوت پیشین و با توجه به خشونت و نوع زندگی مغولان، ناظر بیرونی تصور نماید که این قوم هیچ قدر و منزلتی برای زنان خویش در نظر نداشته و جامعه مغول به طور کلی یک اجتماع مرد سالار بوده است. در حالی که با قدری مطالعه و تامل در نظامات اجتماعی ایشان محقق می¬تواند به نتایجی کاملا متفاوت برسد.
از منظر موضوع مورد بحث در مقایسه فرهنگ مغولان با سایر ملل همجوار شاید بتوان ادعا کرد که ایشان آزادی عمل و قدرت مانور بیشتری نسبت به دیگران در حق زنان خویش قائل بودند. تا جایی که وضع و موقعیت زن نزد مغولان به مراتب آزادانه¬تر از اوضاع ایشان به عنوان مثال نزد اعراب بوده است. حتی به
ادعای ابن بطوطه مقام زن در میان ایشان بیشتر از مقام مرد است.
به طور مسلم دلیل این ارزش¬گذاری و برتری زن در جامعه مغول به مناسبات ایلی و ویژگی¬های اقتصادی زندگی آنها مربوط می¬شود زیرا «زندگی آزاد و بی پیرایه در دشت¬های وسیع، عدم وابستگی به خانه و سکون در یک محدوده خاص که زن را وادار به نشستن در آن و مراقبت از فرزندان می¬کرد (مساله¬ای که از ابتدای سکونت بشر وظایف زن را از مرد که در پی تلاش معاش و شکار و مبارزه با طبیعت بوده، جدا کرده است). به دنیا آوردن فرزند بر روی اسب و یا در حال کوچ¬نشینی و به خصوص دلیلی از همه بالاتر، وضع اقتصاد قبیله¬ای که گرداننده اصلی چرخ¬های آن زن بوده، همه دلایل این قدرت و اهمیت گشته است، که شامل طبقه¬ای خاص نبوده است. (با توجه به تفاوت¬های بنیادی جایگاه زنان در جامعه مغولی و جامعه ایرانی، در امر ازدواج شاهد ویژگی¬های خاصی از این امر هستیم. زنان حتی قبل از ازدواج به عنوان دختر خانواده جایگاه ویژه و والایی داشتند، چنان که مغولان دختران را در بهترین جای عرابه می¬نشاندند، یعنی جلوی آن و هنگامی که در کوچ¬ها در جلوی عرابه¬ای زنی نشسته بود، همه می¬دانستند که او دختر است وچه بسا به خواستگاری وی می رفتند. البته شاید این رسمی بوده برای معرفی دختران به جوانان!
ازدواج¬های مغولان اکثرا برون گروهی و خارج از قبیله خود بود و مردان اغلب برای یافتن همسر به نواحی دور دست می¬رفتند. دلایل آن بسیار واضح است، اول این که ازدواج بین قبایل خویشاوند به تدریج نسل را ضعیف و پژمرده می¬کرد و دوم این مواصلت بین قبایل بیگانه سبب خویشی، دوستی و نزدیکی بین افراد بیگانه می¬گردید و در تقویت قبیله و بسط و گسترش آن و به خصوص در تقویت اقتصاد قبیله¬ای کمک موثری بود. (هم
همچنین مردان مغولی می¬توانستند زنان پدر خویش را به زوجیت خود درآورند و نیز پس از مرگ برادر ازدواج با زن وی متداول بود و همین طور گرفتن خواهر زن خاتون¬ها (زنان عقدی) در نزد شوهران اهمیت و ا حترام بسیاری داشته¬اند و ما همواره در سراسر زندگی روزانه آنان با این احترام و اهمیت روبرو هستیم.
با همه اینها زن پس از ازدواج عضو خانواده¬ی ¬مرد می¬شد و پس از مرگ وی دیگر نمی¬توانست به خانه-ی پدری خود بازگردد. (از سوی دیگر به نوشته رشید الدین فضل الله در نزد مغول رسم چنین بود که پس از مرگ هر زنی، خواه خاتون (زنان عقدی) و خواه قوما (زنان غیرعقدی)، شوهر زن دیگری می¬گرفت و به جای وی در خانه¬ای که متعلق به زن متوفی بود می¬نشاند.
بنابراین به تصریح رشید الدین فضل الله و منابع متعدد دیگر تعدد زوجات و چند همسری در بین مغولان امری پذیرفته شده بود. آنان زنان متعدد می¬گرفتند، که بستگی به وضع اقتصادی آنان داشت و گاهی در حدود امکان سی زن اختیار می¬کردند ولی همواره اولین همسر به منزله خاتون مهم¬تر و برتر و بعدها در نزد سلاطین به منزله ملکه بوده است. به تاکید جامع التواریخ، هولاکو خواتین و زنان بسیاری داشته است. (زنان مغول در اوقات فراغت خود از آزادی عمل¬هایی نیز برخوردار بودند و در متمکنین آنان، گاه گاه در خیمه گاه خود جشن-هایی ترتیب می¬دادند و در مواقعی به شکار نیز می¬پرداختند.
در عرصه سیاسی به ویژه زنان درباری که خاتونان مغول محسوب می¬شدند همواره مورد احترام و رجوع خان و سایرین قرار می¬گرفتند و هر یک از خاتون¬ها که به دیدار سلطان می¬رفت او بلند می¬شد و دست خاتون را می-گرفت و او را بر سریر می¬نشاند و اما در مورد ملکه که منزلت بیشتری از سایر زنان داشت، سلطان تا در قبه به استقبال می¬رفت و سلام می¬کرد و دست او را گرفته و تا پای تخت می¬آورد و تا خاتون نمی¬نشست، سلطان نیز جلوس نمی¬کرد. همه این مراسم و احترامات بی هیچ گونه پرده پوشی در برابر انظار انجام می¬گرفت.
این ارج و منزلت به قدری بود که حتی در بالای فرامین شاهی می¬نوشتند: «به فرمان سلطان و خواتین…» هریک از خاتون¬ها برای خویش شهرها و ولایت¬هایی با عواید فراوان در دست داشت و در مسافرت¬ها که با سلطان همراهی می¬کرد اردوی هر خاتونی جدا بود.
پس از فوت هر خان و سلطانی تا زمان تشکیل قوریلتای و انتخاب خان بعدی که یکی از وراث تخت و تاج بود، خاتونی که مادر فرزندان بزرگتر بود بر مسند حکومت تکیه می¬زد و متصدی ضبط و ربط امور و «منتق مهام ایل و اولوس دولت» می¬شد.
خاتون¬ها در کنار نیابت سلطان و فرمانروایی، مسئولیت¬های دیگری نیز برعهده می¬گرفتند. از جمله این که در کار ملک و اداره سلطنت با شوهران خویش سهیم بودند، رسماً در مجالس شرکت می¬کردند و تصمیم گیرنده محسوب می¬شدند. از دیگر مسئولیت¬های ایشان یکی هم انتخاب سلطان بود و دیگی انتخاب وزیر و مجازات گناهکاران و غیره. خاتون به همراه امرا و نویان (امیر بزرگ) رأی می¬داد. یکی از اعضای موثر قوریلتای (شورای بزرگ مغولان) بود و در جنگ¬ها همراه شوهر شرکت می¬کرد. دخالت¬های زنان مغول در امور ملکی و دولتی با مقاومت مردان صاحب نفوذ مواجه نبود. ایشان به تناسب شخصیت خود در کارها نفوذ داشتند و مردان مغول نیز ظاهراً این نوع دخالت¬ها را صحیح می¬دانستند. حتی زنان و خاتونان قبایل مغول در پذیرش سفرای خارجی نیز نقش ایفا می¬کردند که این امر خود مسئله¬ای بسیار حائز اهمیت و عجیب محسوب می¬شد، که بیانگر جایگاه و شأن والای زنان مغول در عرصه سیاسی است.
از زنان نام آور و برجسته دستگاه حکومتی چنگیز خان و فرزندان وی در مغولستان می¬توان به «سرقوقیتنی» همسر تولوی پسر چنگیز و مادر منگو و نیز «اغول غانمیش» همسر گیوک اشاره کرد و رقابت-هایی که بر سر جانشینی فرزند و یا همسر خود با هم داشتند. در دوره حاکمیت ایلخانان مغول در ایران هر چند حضور زنان ملموس است ولی باید توجه نمود که این حضور و نقش آفرینی درمقایسه با جامعه مغول تا حدود زیادی رنگ می¬بازد که شاید دلیل آن آمیختگی ایلخانان با فرهنگ ایرانی اسلامی حاکم بر جامعه باشد که در این فرهنگ هر چند زنان کاملا پرده نشین نبوده¬اند، ولی در مقایسه با جامعه مغول محدودیت¬هایی در این زمینه وجود داشته است.
«دوقوز خاتون» همسر هلاکو سرسلسله ایلخانان که به قول خواجه رشید الدین فضل الله «به غایت حاکمه بود»، از نخستین زنان ایلخانی است که صاحب حشمت و جاه و موقعیت ویژه است. اعتبار و احترام او نزد مغولان به قدری بود که پیش از حرکت هلاکو به سمت ایران «منگو قاآن» خان بزرگ به وی دستور داده بود که به نصایح دوقوز گوش سپرده و در عموم قضایا با او مشورت نماید. ویژگی عمده¬ای که وی داشت گرایش و تعصب وی به دین مسیحیت بود. وی که کشیش ارمنی به نام وارطان را مشاور خویش کرده بود، از بدو ورود به ایران شروع به تقویت مسیحیان و تضعیف نیروهای مسلمان نمود. در شهرهای مختلف به بنای کلیسا اقدام کرد.
پس از هلاکو در دوران فرمانروایی نخستین ایلخان مسلمان یعنی احمد تکودار (۶۸۳- ۶۸۱ هـ.ق) می¬توان حضوربانوی مقتدر دیگری را مشاهده نمود. وی کسی نبود جز مادر سلطان که زنی با هوش و تدبیر و با نفوذ بود. ویبه دلیل تعلل و سستی و ضعف پسرش، به کارهای مملکتی و امور ملکی راسا رسیدگی می¬کرد. دامنه نفوذ و اقتدار این زن به قدری بود که خواجه رشید الدین فضل الله نیز آن را تایید کرده و چنین می¬گوید: «مادرش قوتی خاتون که به غایت عاقله و کافیه بود، مصالح ملک می¬ساخت».
در دوره ایلخانی شاهد حکومت یافتن زنان در مناطق مختلف ایران نیز هستیم از جمله این بانوان می¬توان به «کردوجین» اشاره کرد. شاهزاده خانمی که حکومت فارس یافته بود و زنی به غایت عاقل و با تدبیر و خیر دوست محسوب می¬شد.
از ویژگی¬هایی که برای او برشمرده¬اند، رعایت عدل و بنای ابنیه و انجام بذل و بخشش به نیازمندان است. وی در ایام حکومت خود قریب به دوازده مدرسه و رباط و بیمارستان و مسجد و سد ساخت و موقوفات بسیاری بر آنها معین نمود. دوره حکومت وی در فارس مقارن با ایلخانی سلطان ابوسعید بود. وی برای جلب رضایت ایلخان هدایا و پیش کش¬های گرانبهایی برای وی فرستاد. در مقابل ابوسعید نیز وی را از پرداخت مالیات معاف نمود. علاوه بر کردوجین یاد شده در کرمان نیز بانویی با نام «کردوجین» دختر منکو تیمور بود که برای به دست آوردن حکومت با برادرش مبارزه کرد. پس از مرگ پدر از آنجایی که برادر کردوجین نخواست حقوق وی را از حکومت به وی باز دهد تصمیم گرفت برای به دست آوردن حکومت کرمان به مبارزه برخیزد. او در این راه موفق شد و توانست به عنوان حاکم کرمان قدرت را به دست گیرد.
علاوه بر کردوجین در شهر کرمان بانوی دیگری نیز به نام پاشا (پادشاه) خاتون حکومت کرده است. وی که همسر گیخاتو بود، زنی به غایت صاحب کمال و با فصاحت و کیاست محسوب می¬شد. حکومت این بانو بر کرمان تا زمان حمله «کردوجین» همسر جلال الدین سیور قتمیش ادامه داشت، ولی او با شکست در این نبرد حکومت خویش را از دست داد.
همچنین ساتی بیگ خواهر سلطان ابوسعید آخرین ایلخان مغول نیز، از آنجایی که ابوسعید پسری نداشت، بعد از مرگ وی به عنوان حاکم آذربایجان واران انتخاب شده بود، تا شاید بتواند از اضمحلال و فروپاشی و تشتت دولت ایلخانی جلوگیری نماید که وی در تحقق چنین آرزویی ناکام بود. (از دیگر زنان تاثیرگذار این عصر «بغداد خاتون، همسر سلطان ابوسعید را شاهد هستیم که بر شوهر خویش تسلط زیادی داشت. پس از مرگ سلطان وقتی وزیر خواجه غیاث الدین محمد پس از مشورت با اکابر وبزرگان قومدر نظر داشت تا یکی از نوادگان «اریق بوکا» را به جانشینی برگزیند، همین «بغداد خاتون» بود که به مخالفت آشکار با این انتصاب برخاست و آن را تصویب نکرد.

بلغان خاتون
نام سه تن از همسران ایلخانان ایران، واژه مغولی بلغان (یا بولوغان) به معنای سمور است. بنابر سنت مغولی هر سه آنها بعد از مرگ همسرانشان به جانشین بعدی به ارث رسیدند و به خاطر کیاست و فراستی که داشتند در دربار ایلخانی نفوذ بسیار داشتند.
اگرچه در این مقاله بیشتر به معرفی بلغان خاتون معظمه خواهیم پرداخت. مختصری از زندگی دوبلغان خاتون دیگر نیز آورده می¬شود.
۱. بلغان خاتون بزرگ
یکی از منسوبان «بوقا یارغوچی» (قاضی) نهمین همسر اباقاخان بود و خان او را از مرتی خاتون قونقورات و دسپینه خاتون (دختر میخائیل هشتم پالایولوگوس) بیشتر می¬پسندید. او مادر ملکه دختر اباقاخان بود و غازان، نوه خان را نیز مانند پسر خود بزرگ کرد. پس از مرگ اباقا در ۶۸۰ هـ. ق پسرش ارغون خان او را به زنی گرفت. در جمادی الاخر ۶۸۱ هـ.ق او در بخشودگی خواجه وجیه الدین فریومدی، که به شرکت در توطئه به ضد ارغون متهم شده بود، سهم مهمی داشت. در مبارزه ارغون با احمد تکودار در ۶۸۳ هـ.ق اتکای ارغون بر پشتیبانی و رایزنی بلغان خاتون چنان آشکار بود که امیربوقا، در موقع حساس آزادی او (ارغون) از زندان احمد، ناچار شد، ارغون را از اندیشه شور بابلغان باز دارد. احمد تکودار نیز با بلغان به احترام رفتار می¬کرد. بلغان در ۲۳ صفر ۶۸۵ هـ.ق در کنار رودکر درگذشت و تابوتش را به سجاس در جنوب غربی سلطانیه که یکی از مدفن¬های مفروض خود ارغون بود، بردند.
۲. بلغان خاتون خراسانی
دختر امیر تسوی که مادرش منگلی تگن دختر ارغون آقا بود. ابتدا قبل از جلوس غازان خان با وی ازدواج کرد. به گفته رشید الدین فضل اله او در ۶۹۰ هـ.ق در نزدیکی فیروزکوه طفل مرده¬ای به دنیا آورد و غازان را در دومین حمله تعیین کننده او بر بایدو در ۶۹۴ هـ.ق تا قسمتی از راه همراهی کرد. وی به یکی از بستگان خود، از پسران کم سن و سال نوروز، پس از سقوط خاندان او در ۶۹۶ هـ.ق پناه داد. نام بلغان خاتون خراسانی درمیانجیگری نه چندان موفقیت آمیز دیگری نیز ذکر شده است. بعد از درگذشت غازان، وی در ۷۰۴ هـ.ق هفتمین همسر اولجایتو شد. بلغان خاتون در پنجم صفر ۷۰۸ هـ.ق احتمالا در بغداد درگذشت. گفته¬اند که وی به یاد موطن خود خراسان شهرکی به این نام در بغداد نیز بنا نموده است. موقوفات خانقاهی که بلغان در آنجا بنا کرده بود، پس از وفاتش به رشید الدین فضل الله سپرده شد.
۳.بلغان خاتون «معظمه»
دختر اوتمان، پسر ابتای نویان قونقورات در ۹ ربیع الاول ۶۸۹، مقارن نوروز، به ازدواج ارغون درآمد و در اردوی پیشین بلغان خاتون بزرگ مستقر شد. پس از مرگ ارغون در ۶۹۰ هـ.ق عموی اوگیخاتو و ایلخان بعدی در شعبان ۶۹۱ هـ.ق با وی ازدواج کرد و از او صاحب سپری به نام چینگ پولاد شو، که تیری (ببری) نیز خوانده می¬شد. این ازدواج برخلاف میل خاتون صورت گرفت. بلغان خاتون معظمه، در بروز جنگ داخلی بین غازان و باید و نقش مهمی داشت در این درگیری باید و درصدد برآمد که از خاتون در تحدید اقدامات غازان استفاده کند، ولی دریافت که خاتون و حامیان او به غازان وفا دارند. بناکتی در این خصوص اشاره می¬کند که «طغاجار از دولت باید و ملول شده بود و صدرالدین زنجانی به سبب وزارت جمال الدین دستجردانی ذلیل و مهجور گشته، طغاجار را بر مخالفت بایدو برانگیخت و بلغان خاتون شیخ محمود را با نوکری قتلغ شاه نام، به خدمت غازان خان فرستاد تا در سر حکایت امرا عرضه داشت، بعد از آن صدرالدین گریخته به غازان پیوست و از زبان طغاجار عرضه داشت از ایلی و یک دلی و میلان (تمایل) دیگر امرا و ضعف بایدو»
پس از فرجام موفقیت آمیز این کشمش، یکی از اولین اقدامات غازان ازدواج با بلغان خاتون، بیوه پدر خود بود. به نظر می¬رسد، بلغان خاتون در کشمش¬های سیاسی قبل از حکومت غازان و درگیری وی با بایدو، به جهت حل منازعات و تدابیر سیاسی از زنان کاردان صاحب رأی و فراست بوده، کما اینکه در غایله بایدو غازان با تشخیص درست توانست در جهت تقویت مواضع غازان قدم بردارد و همین همراهی و همراه ساختن دیگر بزرگان با غازان در تصمیم وی به ازدواج با او بسیار موثر بوده است.
رشیدالدین فضل الله، ازدواج غازان با بیوه پدرش ارغون را با وجود این که سنتی مغولی و ریشه دار در بین آنان بود، به لحاظ شرایع اسلامی نیز تایید و توجیه کرده و می¬نویسد: ]غازان[ بلغان خاتون را به نکاح شرعی در حباله درآورد و هر چند موطوءه (بیوه) پدرش ارغون خان بود، اما چون به اختلاف دین به هم رسیده بودند و خاتون مسلمان، شرعا این نکاح درست می¬آمد و به مبارکی و فرخی با او زفاف ساخت.
عقد این دو همزمان با جلوس غازان بر اریکه ایلخانی درذیحجه ۶۹۴ هـ.ق در نزدیکی تبریز برگزار شد. غازان از بلغان پسری داشت به نام الجو که در کودکی در گذشت و دختری به نام الجای قتلغ که ابتدا با بسطام خواهرزاده مادر خود و بعدها با ابوسعید، برادر کوچکتر وی به هنگام (یا قبل از) جلوس وی بر تخت سلطنت در ۷۱۷ هـ.ق ازدواج کرد و سوگلی و همسر محبوب او ¬شد.
کاشانی رأفت بلغان خاتون را می¬ستاید و بر مراودات وی با رهبران دینی و مشایخ و حمایت او از مسلمانان اشاره می¬کند و می¬نویسد: «خاتونی عادل، رحیم منصف بود و در مدت عمر آزار مورچه نداشته، گناهکاران را شفیع بود و ائمه و مشایخ ]را[ تربیت و تقویت فرمودی.
موقعیت ممتاز و برجسته وی در دربار غازان سبب شده بود که شمس الدین صاحب دیوان در قسمتی از وصیت نامه خود، به نزدیکان خویش توصیه نماید که به اردوی بولغان خاتون پناه ببرند: «… اگر فرزند اتابک و والدیش خوشک خاتون خواهند که به ولایت روند اجازت باشد، نوروز و مسعود با والده با هم ملازم بولغان خاتون باشند و بر سر تربه ما هر دو برادران می¬باشند…»
بر اثر وساطت بلغان نزد غازان خان، وزیر صدرالدین زنجانی در ۶۹۵ هـ.ق و شیخ المشایخ محمود (که از خویشاوندان او خوانده شده است) در ۷۰۱ هـ.ق از خطر مرگ نجات یافتند:
«… در آن روزها صدرالدین زنجانی را بگرفتند و به اموالی که جمال الدین دستجردانی بر وی نبشته بود مطالبت داشتند، و بولغان خاتون او را حمایت کرد و به شفاعت او خلاص یافت». «و چهارشنبه منتصف محرم سنه احدی و سبعمائه (۷۰۱) شیخ محمد را به شفاعت بولغان خاتون اطلاق فرمود. دلسپردگی غازان به خاتون در همراهی او در شکار و مشایعت کردن غازان هنگام سومین لشکرکشی او به شام در ۷۰۲ دیده می-شود. (و «غازان خان گفته بود که از خواتین جز بولغان را دوست نمی¬دارم، که به غیر جمال آنی داشت».
غازان خان با وجود این که به هنگام مرگ، بولغان در حضور وی نبود، خواهان حضور او در ری شد و به گفته رشید الدین فضل اله «ایلچی فرستاد به اغروق¬ها و خاتون معظمه بولغان خاتون را به تعجیل تمام طلب داشت».
بلغان پس از فوت غازان مرتب به زیارت مزار او می¬رفت و کاشانی در حوادث ۲۴ ربیع الاخر سال ۷۰۷ هـ.ق از «وصول خاتون معظمه عادله بولغان به شهر تبریز و به سمت زیارت تربت شوهرش غازان خان و پاشیدن خیرات و صدقات بر مستحقان و انعام و احسان بر درویشان»خبر می¬دهد.
همچنین بلغان خاتون از احترام برادر و جانشین غازان یعنی اولجایتو نیز بهره مند بود و همگی اینها برای رد داستان باور نکردنی برخی از تواریخ ممالیک کافی است که وی را مسئول مسموم کردن غازان قلمداد می¬کنند. بلغان تا درگذشت خود در ۲ شعبان ۷۰۹ در بغداد در امور مملکت فعال باقی ماند که به بخشی از فعالیت¬های وی در منطقه قیدار نبی اشاره خواهم داشت. اشپولر وفات او را در بغداد ۷۰۸ هـ.ق ذکر می¬کند. تابوت بلغان خاتون به تبریز برده شده و در آنجا جسد وی در جوار آخرین شوی او در «شام غازان» به خاک سپرده شد. کاشانی پس از بزرگداشت مقام وی که پیش از این اشاره شد می¬نویسد: «در مرثیه او این دو بیت گفته¬اند:
سال غربت گذشته هفتصد و نه روز پنج شنبه غره شعبان
سوی دار السلام زدار سلام رفت خاتون بانوان بلغان
در حق جمله خلایق علی الخصوص مسلمانان عنایت و حمایت تمام نمودی، چنان که اگر کسی قصد مسلمانان سگالیدی او مانع و رادع او شدی، چه مردی بود کز زنی کم بود».
اقدامات عام المنفعه بلغان خاتون
با توجه به اشاراتی که در مباحث گذشته به جایگاه ویژه زنان در نزد مغولان شد، «دوره ایلخانی خاتون¬ها و زنان به گردآوردن مشایخ و علمای دین به دور خویش و تشویق و مساعدت آنان کوشش فراوان مبذول می-داشتند، به ساختن ابنیه و آثار مذهبی و خیریه، از قبیل مساجد و مدارس و بیمارستان¬ها و قرار دادن موقوفاتی برای این موسسات می¬پرداختند.
نکته¬ای که در مورد مشارکت زنان ایلخانی در امور اجتماعی و ایجاد ابنیه قابل ذکر و اهمیت است، برخلاف دوران باستان که بناها در خدمت خاندان سلطنتی ساخته می¬شد و هدف لذت و تنعم بیشتر ازمیراث حکومتی بود، که طبقه حاکم در اختیار داشتند. در دوره ایلخانی و بعد از این جنبه عام المنفعه و مذهبی در این اقدامات پررنگ¬تر و ملموس¬تر است.
در بین خواتین ایلخانی از همه مهم¬تر و مقدم¬تر «سیورقوقتینی» مادر احمد تکودار جدید الاسلام بود که اگرچه گفته شده این بانو گرایشات مذهبی مسیحی داشت ولی شاید بعدها به اسلام گروید و اقداماتی برای تقویت اسلام انجام داد. از جمله مدرسه¬ای را در بخارا تاسیس کرد و خرج بسیار در این مدرسه نمود و زمین¬های بسیار را به آن بخشید. تا این که اولین مرکز عمده اشاعه فرهنگ اسلامی در منطقه باشد.
بلغان خاتون معظمه نیز در کنار خواتین بزرگ ایلخانی ید طولایی در امور فرهنگی و عام المنفعه داشت و از جمله اقدامات مهم وی تجدید بنای مقبره حضرت قیدار نبی (ع) از پیامبران الهی واقع در منطقه خدابنده بود اراضی وسیعی از املاک وی دراطراف بقعه وقف عام شده است و از آنجایی که تاریخ وقف مربوط به ۷۱۹ هـ.ق است، ظاهرا این اقدام بعد از مرگ وی که سال ۷۰۹ هـ.ق بوده، صورت گرفته که از وصایای وی بوده است.
عواید ناشی از این موقوفات در سه جهت عمده صرف می¬شده است.
۱. تعمیر و نگهداری بقعه حضرت قیدار (ع)
۲. پرداخت حقوق موذن و خدام و کمک به طلاب و مدرسین حوزه علمیه
۳. کمک به فقرا و مصرف در امور خیریه.
همچنین کتیبه¬ای گچی از بلغان خاتون در ضلع جنوبی داخل بقعه قیدار نبی نصب شده است که جزئیات و توضیحات مربوط به آن و اطلاعات جغرافیایی مربوطه به منطقه خدابنده در بخش باستانشناسی مقاله مورد ارزیابی و تحلیل قرار می¬گیرد. بررسی باستانشناختی کتیبه بلغان خاتون در بقعه قیدار¬نبی(ع)
به منظور شناسایی ویژگی¬های جغرافیایی و تاریخی منطقه زنجان، قیدار و سلطانیه ابتدا مقدمه¬ای در این خصوص ارائه می¬گردد، سپس با ارائه مطالبی در مورد کتیبه¬شناسی و اهمیت آن کتیبه بلغان معرفی خواهد شد.
جغرافیای طبیعی استان زنجان
استان زنجان یکی از استان¬های با اهمیت ایران است که در ناحیه مرکزی شمال غربی ایران واقع شده و از نظر ارتباطی دارای نقش ویژه¬ای است چرا که زنجان با هفت استان دیگر کشور همسایه بوده و از این نظر در ایران بی همتاست. همچنین به دلیل استقرار بر محور ترانزیتی تهران ـاروپا نقطه ارتباطی مرکز با باختر و شمال باختری ایران به شمار می¬آید.
استان زنجان در ۴۷ درجه و ۱۰ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۲۸ دقیقه درازای خاوری و ۳۵ درجه و ۳۵ دقیقه و تا ۳۷ درجه و ۱۵ دقیقه پهنای شمالی از نصف النهار گرینویچ واقع شده و از شمال به استان اردبیل از شمال خاوری به استان گیلان، از شمال باخترین به استان آذربایجان شرقی، از باختر به استان آذربایجان غربی، از جنوب باختری به استان کردستان، از جنوب به استان همدان و از خاور به استان قزوین محدود می¬شود.
شهرستان خدابنده:
خدابنده یکی از شهرستان های جنوبی و کوهستانی استان زنجان است که قدمت تاریخ و تمدن آن به هزاره چهارم و پنجم پیش از میلاد می رسد. این منطقه از جاذبه های طبیعی و تاریخی زیادی برخوردار است. دو منطقه تاریخی سهرورد و سجاس که در محدوده این شهرستان قرار گرفته اند، آثار تاریخی ارزشمندی را در خود جای داده اند.
جغرافیای طبیعی خدابنده:
شهرستان خدابنده یکی از شهرستان های جنوب استان زنجان است که از شمال به شهرستان های ایجرود و ابهر، ازخاور و شمال خاوری به شهرستان ابهر، از جنوب خاوری به شهرستان بویین زهرا (استان قزوین)، از جنوب به استان همدان و از باختر به شهرستان بیجار(استان کردستان) محدود می شود.
بقعه حضرت قیدار نبی (ع):
بنای بقعه متعلق قیدار ابن اسماعیل ابن ابراهیم (ع) از پیامبران الهی و بیست و پنجمین جد حضرت رسول اکرم (ص) است. که این مسئله با استشهاد ۶۵ نفر از علمای طراز اول مورد تأئید قرار گرفته‌است همچنین در کتاب جلاء العلوم تألیف محمد باقر مجلسی نیز به همین منوال شجره قیدار نبی را به ابراهیم وآدم (ع)نسبت داده است.
معماری بقعه قیدار نبی (ع)
این بنا ابتدا بر روی سه ردیف سنگ سبز تراشیده از آجر ساخته شده و ترکیب کلی از دو چهار طاقی چسبیده به هم تشکیل یافته است . چهار طاقی نخستین به عنوان هشتی با پوشش گنبدی احداث شده که سقف آن بر چهار جرز استوار گشته است , در حدفاصل دو جرز از سمت غرب در ورودی بقعه قرار گرفته , این قسمت به سبک چهار طاقی بوده با این تفاوت که دیوار به مرز باربر تبدیل گردیده است .
تا ارتفاع یک متری دور تا دور بنا با کاشیهای شش گوش , به رنگ فیروزه , بنفش , سیاه و سفید پوشیده است . بر فراز آن گنبد دو جداره نشسته , جدار نخستین که سقف بقعه را تشکیل داده از قسمت درون با گچ بریهای بسیار زیبایی پوشیده گردیده است . ترکیب کلی تزئینات از مواردی به نام شمسه ازوسط عرقچین سقف با کاربندی زیبائی منشعب شده و این کاربندی به نوبه خود تصاویر را محدود نموده است . گچ بریها از گل و بوته, لچک و ترنج , تصویر خیالی ملائک , درخت تزیینی که همان درخت معروف زندگی است. تزئینات بنا با توجه به سبک گچ¬بری¬ها و مفاهیم تصاویر مربوط به دوره صفویه است .
این بنا به تاریخ ۲۱/۸/۱۳۱۷ به شماره ۳۲۱ به ثبت آثار تاریخی کشور رسیده است.
سلطانیه
با روی کار آمدن ایلخانان که از طوایف چادر نشین و کوچ رو بودند و شغل اکثر آنان دامداری و شکار بود و از این راه امرار معاش می¬کردند، میان این قبیله¬ها برای تصرف مراتع و دام¬ها و اسیران زر خرید جنگ و جدال برپا بود. پس از چنگیز در زمان هولاکو ایران مجدد مورد تاخت و تاز مغولان قرار گرفت (سال ۶۲۷ هـ.ق) و در سال بعد تمام آسیای صغیر و خراسان و سیستان و عراق عجم و آذربایجان به دست مغولان فتح شد و تنها جنوب و جنوب غربی ایران زیان کمتری دید. پس از غازان برادرش اولجایتو به حکومت رسید ولی بر حسب نیاز از بدو تولد تا لحظه مرگ پیوسته در حال تغییر مذهب بود. او در ابتدای امر برای بقای سلطنت خود دین اسلام را برگزید و بر حسب حال فرقه¬های اسلامی را روا می¬داشت.
طبیعت سرسبز و خرم دشت سلطانیه در همان آغاز سبب روی آوردن ایلخانان به آنجا شد که تا آن زمان قنقر اولانگ یا شکارگاه شاهین نام داشت. پس از استقرار مغولان در ایران و پایتختی تبریز توجه آنها به سلطانیه جلب شد و این ناحیه به عنوان مرغزار برای سلاطین مغول مورد استفاده قرار گرفت و برای گذرانیدن ایام تابستان به آنجا روانه می¬شدند و بارافراشتن چادرهای خود تابستان را به استراحت در آن مکان می¬پرداختند. اعتماد السلطنه از سلطانیه به نام آگامپی یاد می¬کند و آن را چراگاه ایلخانی می¬داند به این ترتیب هنگام ورود مغولان به ایران نام سلطانیه شرویاز بوده است.
سلطانیه در اندک زمانی رشد کرد و رو به گسترش نهاد تا جایی که یکی از بزرگترین پایتخت¬های دنیای آن روز به شمار می¬رفت. روزگاه اولجایتو دوران شکوه و عظمت و اعتلای سلطانیه بود. بناهای جدید احداث شده شهر از رونق خاصی برخوردار گشت. اولجایتو در سال ۷۰۵ هـ.ق برای جشن تولد پسرش ابوسعید شهر را توسعه داد و محیط شهر را به سی هزار گام رسانید و آن را پایتخت خود قرار داد وزراء، اعیان و اشراف هر یک بناهای مهم و با شکوهی را در شهر بنا کردند و بنای گنبد سلطانیه در سال ۷۱۳ هـ.ق تمام شد. اکنون پس از قرن¬ها گنبد سلطانیه سومین بنای عظیم در جهان و اولین گنبد آجری عظیم در ایران است.
این بنا در سال ۱۳۸۴ به عنوان هشتمین اثر از ایران در فهرست آثار جهانی به ثبت رسید.
گنبد سلطانیه در سال ۱۳۱۰ به شمار ۱۶۶ ثبت آثار ملی کشور رسیده است.
کتیبه¬شناسی و اهمیت آن:
دانش کتیبه شناسی از علومی است که مستقیما در حوزه باستان شناسی قرار می¬گیرد و به ویژه درصد سال اخیر تقریبا تمام پژوهش¬های باستان شناسی حوزه¬های تمدن مصر، بین النهرین، آسیای میانه، ایران و هند و چین و یونان و رم به نحوی با کتیبه شناسی درگیر بوده و سهمی را از مطالعات تاریخی و باستان پژوهشی به خود اختصاص داده است. کتیبه¬ها از حیث ارزش و اهمیت تاریخی گوناگون و متنوع هسنتند برای نمونه کتیبه نگاری در ایران از دوره ایلامیان به طور گسترده آغاز و تا دوره معاصر ادامه می¬یابد.
مضمون کتیبه¬های پیش از اسلام و دوره اسلامی ایران بسیار متنوع است از ساده¬ترین مضامین آغاز می¬شود و به خاطرات، یادبودها و مباحث مذهی و دینی ختم می¬شود. کتیبه¬ها در عهد باستان بیشتر به دو مضمون سیاسی و مذهبی متکی بوده¬اند و در ضمن با سادگی خاص آن دوران نیز همراه بوده است. در دوره ایلامیان و هخامنشی و سلوکیان تا اواخر ساسانی کتیبه¬ها یکی از اسناد و مدارک رسمی دولتی تلقی می¬شده¬اند که حک و نقش آن را بر صخره¬ها و الواح از واجبات می¬دانستند. تعداد زیادی از کتیبه¬های ایرانی پیش از اسلام از اسناد بسیار مفصل و فوق العاده با ارزش تاریخی تشکیل شده¬اند که در کتیبه¬نگاری معاصر معادلی برای آن وجود ندارد که نمونه بارز آن کتیبه بیستون است.
به هر روی کتیبه¬ها همیشه به عنوان سندی دست اول و شاهدی مستقیم و بی واسطه به شمار می¬آیند. وانگهی اطلاعات کتیبه¬ها بر خلاف منقولات تاریخی بدون هیچ واسطه¬ای در دسترس ما قرار می¬گیرند حال آن که منقولات تاریخی بدون سینه به سینه و در طول قرون با اتکای به گویندگان گزارش¬ها در کتاب¬ها منعکس و به ما منتقل می¬شوند. طبیعی است که ارزش این دو سند (روایت تاریخی و کتیبه¬ها) یکسان نیستند. به این ترتیب علم کتیبه شناسی برای تاریخ کهن نوعی طراوت و تازگی به همراه می¬آورد که پیوسته تجدید می¬شود.
این دانش با انعطاف پذیری ویژه¬ای که دارد به تناقضات وتعارضات و اختلافات آراء و اندیشه¬ها درباره فرهنگ-ها و حوادث و وقایع پایان می¬دهد و مجادلات علمی قدیمی به روایت و حدس و گمان را قاطعانه حل می¬کند.
در مطالعات باستان شناسی و تاریخی، دانش کتیبه شناسی حکم اکسیر جوانی را دارد این علم همواره دروازه-های کشفیات مکرر جدید را تثیت می¬کند و به بخش¬های گوناگون تاریخ عهد باستان و معاصر، زندگی و روح می¬بخشد هر چند کتیبه¬ها به طور کامل تاریخ منسجم و به هم پیوسته¬ای را که برای نسل¬های بعدی تهیه شده باشد در دسترس ما قرار نمی¬دهد با این همه وقایعی را که گزارش می¬کنند یقینی و قطعی بوده و ضریب اطمینان را به طور شگفت انگیزی بالا می¬برند و تردیدها و شک¬های تاریخی را برطرف می¬نماید. کتیبه¬ها مطالب فراوانی را در اختیار مورخ و تاریخ قرار می¬دهند. در این میان آنچه مربوط به تاریخ رویدادهای سیاسی است از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا تنها از طریق کتیبه¬ها قادر خواهیم بود زمان وقوع جنگ¬ها و دوره¬های تاریخی پادشاهان را مشخص کرد. کتیبه¬ها در تدوین تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر کشور نقش عمده-ای را بر عهده دارند. مجموعه کتیبه¬ها در هر حوزه جغرافیایی امکان تهیه و تنظیم جدول سیاسی و اقتصادی را به آسانی میسر می¬سازد. افزون بر آن اطلاعات ما را نیز قانونمند می¬کند و جلوی اشتباهات و لغزش¬ها را می¬گیرد. برای نمونه ما تقریبا بیشتر اطلاعات خود را درباره نظام و قوانین کشورها و دولت شهرهای یونانی، ایلامی، آشوری، سومری، بابلی، اورارتوها و ایرانی مدیون کتیبه¬ها هستیم.
در باب تاریخ ادیان و مذهب نیز کتیبه¬ها اطلاعات ذیقیمتی در اختیار می¬گذارند که اغلب مزین به نقوش برجسته هستند و اسناد و شواهد مهمی را در زمینه آیین¬های مذهبی ارائه می¬دهند. درباره تاریخ زبان و فرهنگ نیز کتیبه¬ها از منابعی هستند که بیشتری بهره وری را دارند و در حقیقت مواد و مصالح تاریخ زبان را فراهم می-سازند. اسناد کتیبه¬ای تنها اسناد مطمئنی هستند که به طور زنده ما را با زبان¬های کهن آشنا می¬سازند. در باب لغت شناسی و سیر تحول واژگان که امروزه در حوزه فقه اللغه مورد بررسی قرار می¬گیرد کتیبه¬ها بیشترین مواد را عرضه می¬کنند. بنابراین تاریخ نگاران و باستان شناسان هیچ کتیبه¬هایی را نمی¬توانند نادیده بگیرند. زیرا هیچ کتیبه¬ای نیست که گوشه¬ای از تاریخ سیاسی فرهنگی اقتصادی و اجتماعی را روشن نکند.
جنس کتیبه¬ها:
کتیبه¬های به دست آمده از اوایل دوره اسلامی تا قرن چهارم، روشن می¬سازد که گچ و سنگ بیشترین مصالح به کار رفته در کتیبه¬هاست، بنابراین به نظر می¬رسد ساخت کتیبه¬های آجری تا قبل از حدود ۳۰۰ ه ق چندان متداول نبوده اما در مورد غزنویان کتیبه¬های آجری از اهمیت ویژه¬ای برخوردار گردید.
با آغاز قرن پنجم هـ.ق شیوه آجرکاری که ابتدا از شرق ایران شروع شده بود تقریبا در تمام نقاط به خصوص در شمال ایران متداول گردید. از اواسط قرن هفتم هـ.ق تکنیک کاشی رواج پیدا کرد به طوری که این تکنیک در کتیبه نگاری به طرزی وسیع مطرح شد و در اواخر دوره ایلخانیان و آغاز تیموری به اوج هنری خود یعنی استفاده از کاشی معرق رسید. بنابراین کتیبه نگاری بر روی آجر، سنگ، کاشی، گچ و چوب در دوران اسلامی به وفور مشاهده شده است.
کتیبه سنگی بلغان خاتون
ابعاد: ۷۳ × ۹۲ سانتی متر
تاریخ: ۷۲۰ هـ.ق
این کتیبه سنگی در ضلع جنوبی بنای بقعه قیدار نبی در دیوار نصب شده و توسط شیشه محافظت می¬شود. ابعاد این کتیبه ۷۳×۹۲ و به تاریخ ۷۲۰ هـ.ق می¬باشد.
نوع خط این کتیبه ثلث و در ۷ سطر نگاشته شده است. متن این کتیبه با این مضمون است:
بلغان خاتون
امر بتجدید هذا المقام المبارک
الخاتون المعظمه زید عظمتها
بلغها فی الدنیا و الاخره ارادتها
فی ربیع الاخر سنه عشرون سعمائه

مبارک محمد
ایلخانان
هولاکو (۶۵۱- ۶۶۳ هـ.ق)
اباقاخان (۶۶۳- ۶۸۰ هـ.ق)
سلطان احمد تکودار (۶۸۰- ۶۸۳ هـ.ق)
اروغون خان (۶۸۳- ۶۹۰ هـ.ق)
گیخاتو وبایدو (۶۹۰ ـ ۶۹۴ هـ.ق)
غازان خان(۶۹۴- ۷۰۳ هـ.ق)
محمد خدابنده اولجایتو(۷۰۳- ۷۱۶ هـ.ق)
ابوسعید بهادرخان (۷۱۶ ـ ۷۳۶ هـ.ق)

منابع و مآخذ
– ابن ابی الفضائل: النهج السدید و الدر الفرید، چاپ و ترجمه بلوشه، پاریس، ۱۹۲۸ م.
– ابن بطوطه: سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹.
– اشپولر، برتولد: تاریخ مغول در ایران، ترجمه محمود میرآفتاب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴.
– اعتماد السلطنه، محمدحسن خان: تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید ایران، به تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر. ۱۳۶۳.
– اقبال آشتیانی، عباس: تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری، تهران، نشر نارمک، ۱۳۷۶، ج ۱.
– بناکتی، داود بن محمد: روضه اولی الالباب فی معرفه التواریخ و الانساب «تاریخ بناکتی» به کوشش جعفر شعار، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۸.
– بیانی، شیرین: دین و دولت در عهد مغول، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۱، ۳ جلد.
– ـــــــــــــــ : زن در ایران عصر مغول، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۲.
– پرچگانی، پروانه: همه چیز درباره زنجان، زنجان، فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳.
– ثبوتی، هوشنگ: بناهای آرامگاهی استان زنجان، زنجان، زنگان، ۱۳۷۷.
– ـــــــــــــــ : تاریخ زنجان، زنجان، زنگان، ۱۳۶۵.
– ثواقب، جهانبخش: زنان فرمانروا، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶.
– حمزه¬لو، منوچهر: هنرهای کاربردی در گنبد سلطانیه، نشر ماکان، ۱۳۸۱.
– دانش یزدی، فاطمه: کتیبه¬های اسلامی شهر یزد، یزد، سبحان نور، ۱۳۸۷.
– دواداری، ابوبکر بن عبدالله: کنز الدرر و جامع الغرر، چاپ رویمر، قاهره، ۱۹۶۰، ج۲.
– سمرقندی عبدالرزاق: مطلع سعدین و مجمع بحرین، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه، ۱۳۷۲)
– فرخزاد، پوران: کارنمای زنان کارای ایران، تهران، قطره ۱۳۸۱.
– کاشانی، ابوالقاسم عبدالله بن محمد: تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴.
– کریمیان سردشتی، نادر: مجموعه مقالات کریمیان، به کوشش مریم ابراهیم زاده، تهران، فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳.
– مشکینی، ابوالفضل ـ رقیه عباسی: تعیین نقش و جایگاه وقف در توسعه شهری، اینترنت www.nasekoon.net.
– میرخواند، میرمحمد بن سید برهان الدین خاوندشاه: تاریخ روضه الصفا، چاپ جمشید کیانفر، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰، ج ۴.
– نصیرآبادی، محمد مهدی بن محمد: فرهنگ ترکی به فارسی از سده دوازدهم هجری، چاپ روشن خیاوی، تهران، ۱۳۷۴، ج ۱.
– نطنزی، معین الدین: منتخب التواریخ معینی، چاپ ژان اوبن، تهران، کتابفروشی خیام، ۱۳۲۶.
– همدانی، رشید الدین فضل الله: تاریخ مبارک غازانی، داستان غازان خان، چاپ کارل یان، لندن، ۱۹۴۰.
ــــــــــــــــــــــــــــــ : جامع التواریخ، تهران، اقبال، بی تا، ج ۲ و ۳ و تهران، البرز، ۱۳۷۳، ج ۱و ۲.

برگرفته از کتاب:

مجموعه مقالات سمینار بین المللی زن در تاریخ اسلام، به کوشش نزهت احمدی، کویر، تهران ۱۳۹۲ ، صص ۳۵۶ – ۳۳۵ 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *