زنان سیاستمدار، پریخان خانم (۹۵۵-۹۸۵ه ق)

آسیه آل احمد

یکی از زنان قدرتمند دربار صفوی که توانست با اقتدار، دوتن از شاهزادگان صفوی را به سلطنت برساند ، پریخان خانم، دختر شاه تهماسب اول صفوی، ازمادری چرکسی بود، او علاوه بر کشورداری و سیاست، زنی شاعره ومتخلص به” حقیقی” بود.

پریخان خانم که ازمقربان شاه تهماسب بود به هنگام بیماری شاه توانست نظر درباریان و لشکریان را از برادر ناتنی خود حیدرمیرزا جانشین شاه ، برگرداند. او پس از فوت شاه با همدستی حسینقلی خان روملو و شمخال خان چرکس ، حیدرمیرزا را کشته برادر تنی خود اسماعیل میرزا را که در قلعه قهقهه زندانی بود آزاد و به سلطنت رسانید. او تا آمدن برادر به پایتخت (قزوین )، تمامی امور را دردست گرفت.

شاه اسماعیل دوم پس از به قدرت رسیدن ، دست به کشتار و خشونت زد. از جمله حسینقلی‌خان روملو را که از حامیانش بود کشت و برای کوتاه کردن دست خواهرش از قدرت، به امرای خود دستور داد : چون شایسته نیست زنان در امور کشور دخالت کنند ،اوامر او را نادیده بگیرند. پریخان خانم در مقابل این عمل برادر،واکنش نشان داد و نقل است که با خوراندن زهر او راکشت (۹۸۵ق).

پریخان خانم پس از کشته شدن شاه اسماعیل برای به قدرت رساندن برادر ناتنی خود دست به اقداماتی زد. او توانست بین امرای ترکمان و استاجلو که با یکدیگر اختلاف شدید داشتند صلح برقرارکند و حمایت آنان را به سوی پسر ارشد شاه تهماسب، محمد میرزا(سلطان محمد خدابنده) جلب کند. محمد میرزا که در زمان حیات پدر نابینا شده بود حکومت فارس را برعهده داشت. پریخان خانم که خود قدرت طلب بود می‌خواست از ضعف نابینایی برادر استفاده کند و او را به ظاهر به سلطنت برساند و در پس پرده خود تمامی امور را در دست گیرد، ولی از وجود همسر محمدمیرزا، خیرالنساء بیگم، غافل بود.

محمد میرزا که در این زمان در شیراز محل حکمرانی خود مستقر بود به سمت قزوین حرکت کرد و تا رسیدن او به پایتخت، پریخان خانم امور را در دست داشت تا برادربزرگ در قزوین به تخت سلطنت نشست (۹۸۵-۹۹۶ق). سلطان محمد کمی بعد ازجلوس پادشاهی به نفوذ و اقتدار خواهرش پی برد و همچنین با تحریکات خیرالنساء بیگم و عده ای از درباریان که از حضور و دخالتهای پریخان خانم دل خوشی نداشتند، شاه را مجبور به کشتن خواهر کردند. شاه، به خلیل خان افشار دستورقتل او را داد و به این ترتیب پریخان خانم درروز ۹ ذی الحجه ۹۸۵کشته شد،شاه نیزتمام دارایی خواهر را به عنوان پاداش به خلیل خان بخشید.
پریخان خانم علم پرور و شاعر مسلک بود او مدرسه‌ای در اصفهان ساخت که سالها مورد استفاده طلاب دینی بود. از سروده های اوست :

ساقیا تکیه بر این دار فنا نتوان کرد
باده پیش آر که تغییر قضا نتوان کرد
خانه بر رهگذر سیل نتوان ساخت
فکر جاوید در این کهنه سرا نتوان کرد
طاق ابروی تو محراب دلم تا نشود
ای پریچهره به اخلاص دعا نتوان کرد
ای “حقیقی”چو تورا عمربه پایان برسد
با همه حکمت لقمانش دوا نتوان کرد

در کتاب دانشمندان آذربایجان آمده است :
«خواجه علی ملقب به زین العابدین معروف به عبدی بیک بن عبدالمومن صدرالدین شیرازی که در اوایل نویدی و بعدها عبدی تخلص می‌کرد ، کتاب تکمله الاخبار (۹۹۷ق) را به نام این شاهزاده صفوی تألیف کرده است».

منابع :
۱- دایره المعارف زن ایرانی . مرکز امور مشارکت زنان ، ریاست جمهوری . تهران ، دانشنامه بزرگ فارسی، ۱۳۸۲.ج۱.
۲- دانشمندان آذربایجان . محمدعلی تربیت . تهران ، مطبعه مجلس ، ۱۳۱۴.
۳- مشاهیر زنان ایرانی و پارسی گوی از آغاز تا مشروطه . محمدحسن رجبی . تهران ، سروش ، ۱۳۷۴.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *